Увага толькі для паўнагадовых! Непаўнагадовым асобам уваход забаронены!
Любадзейства на беларускай мове
Каханьне

Жар каханьня

Раздзел першы. ДВОЕ МАЛАДЫХ

Мы непрыкметна падрасталі...
I прад высокаю красою,
Увесь зачараваны ёй,
Скланіўся я душой маёй,
Натхнёнай, радаснай такою.
A ў сэрцы хораша было,
Там запалілася цяпло...
Максім Багдановіч
Іста

Расказвае Алесь С.

 
      Маладыя мае гады прыпалі на сярэдзіну трыццатых. Сказаць шчыра, я добра не ведаю, што гэта такое — юнацтва. Калі табе няма дзесяці? Альбо калі пятнаццаць? Васемнаццаць? Ці трыццаць? У сярэдзіне трыццатых гадоў мне перавальвала за дваццаць, быў я па- сялянску рослы i дужы, вучыўся на педагагічным факультэце універсітэта i ў адзін дзень ранняй i халоднай вясны...
     Цяпер, калі мінулася столькі лет i зім, не магу пэўна сказаць, дзе першы раз убачыў яе. Можа, у бібліятэцы, можа, у студэнцкай залі ці ва універсітэцкім дворыку — хутчэй за ўсё мімаходзь бачыліся ўсюды. Але добра помню, як пачалося наша знаёмства: у той дзень мы, выпадковая кампанія, гуртам пашыбавалі на новы i вельмі папулярны фільм «Цырк». Калі пасля сеанса пакідалі кінатэатр, дык выйшла, што мне выпала ісці ў адну дарогу, як кажу, з крыху знаёмай высакаватай i танклявай дзяўчынай у новых чорных боціках, у шыкоўным чорным вясеннім паліто, пад чырвоным заліхвацкім берэцікам i такога ж колеру некалькі разоў абгорнутым вакол шыі i завязаным на грудзіне шалікам. Ёй, гараджанцы, трэба было ісці на цяперашнюю вуліцу Карла Маркса, а мне — далей, за рэчку, як цяпер жартуюць, за «андатравы пасёлак», дзе я займаў пакойчык у далёкага сваяка.
    Трэба было штосьці гаварыць з маладою падарожніцай, i я, шмат не мудрагелячы, пачаў з таго, што прыйшло б на язык, бадай, кожнаму:
     — Вам спадабаўся фільм?
     — Очень, — адказала яна па-руску i вельмі ж хораша, меладычна.
     — Смотрю его уже третий раз. Я ўсміхнуўся i ca здзіўленнем зірнуў на яе.
     — Я еще несколько раз пойду смотреть эту картину. Ради Орловой, — патлумачыла дзяўчына. — Орлова — моя любимая актриса. После «Веселых ребят». Она — прелесть. Согласны?
    Па яе роўнай постаці, лёгкай, крыху балетнай хадзе, па адмысловым захапленні i культурнай манеры я зразумеў: гэтая прыхільніца актрысы Арловай — дачка мінскіх інтэлігентаў, а то i высокапасадных службоўцаў. Ад яе проста выпраменьвалася паважнасць. На той час я не быў ужо вясковы лапаць (да слова, ішоў тады не ў змазаных дзёгцем ботах i прапахлым авечым потам кажушку, a быў у наваксаваных чаравіках, у паношаным, але ладным яшчэ палітоне гарадскога крою i нават пад капелюшом: я ж быў не проста студэнт-старшакурснік, а паэт, а ўтар некалькіх нізак вершаў у самім «Полымі рэвалюцыі», выступаў на літаратурных вечарах, меў падзячныя воплескі i здароўкаўся за руку з многімі тагачаснымі слыннымі пісьменнікамі, нават разы два трапляў у госці да самога Купалы!), але ўсё ж вясковец ёсць вясковец. Я крыху сумеўся перад такой інтэлігентнай гараджанкай.
    — Дык падабаецца вам Арлова? — даволі добра па-беларуску ўжо запытала незнаёмка, пераходзячы на тую мову, на якой найбольш гаварылі ў сталіцы.
     — Падабаецца, — адказаў я i, канечне ж, не столькі таму, што вельмі захапляўся маладой кіназоркай, якая ўслаўляла нібы ўсіх савецкіх простых жанчын, колькі таму, каб патрапіць густу маёй нечаканай паненкі.
      — Яна — агромністы талент, вялікая актрыса.
      — Вы, мусіць, таксама марыце быць актрысай? 
    — Марыла, — уздыхнула яна. — Наступала ва ВПК, але не вытрымала іспыты. Буду выкладчыцай рускай мовы i літаратуры.
      — Ці не лічыце вы настаўніцкую працу зусім нецікавай?
     — Яна цікавая, але... Я марыла стаць актрысай кіно.
    — Спакушаюць вялікая аўдыторыя, слава, кветкі, пырскі шампанскага ды натоўп закаханых прыхільнікаў?
     — Выбачайце, — непарушна адказала на мой кпін яна, — але i вы глядзіце на актрыс як просты мешчанін. Няўжо не відно, што добры фільм, таленавітая актрыса альбо таленавіты акцёр драматычнага, камедыйнага ці трагіка-драматычнага складу могуць захапіць, змяніць на лепшае мільёны людзей, нават змяніць жыццё?
    Скажу шчыра, мне было няёмка, што я сапраўды няўдала пажартаваў і, мабыць, здаўся ёй не зусім сур'ёзным чалавекам.
     — Выбачайце, я няўдала пажартаваў, — абачліва адступіў. — Але не трэба засмучацца. Вы будзеце захапляць, высакародзіць калі не мільёны, дык тысячы дзіцячых душ пачуццямі i думкамі, што ёсць у вялікай рускай літаратуры.
      — Я ўсё разумею, — зноў уздыхнула яна, — але не магу змірыцца з тым, што не магу дабіцца свайго. А што да рускай літаратуры, дык прызнаюся: я руская, рускага выхавання, але сваёй літаратуры не разумею. Пушкін, Гогаль, Някрасаў, Дастаеўскі, Талстой — усе, каго называюць волатамі рускай культуры, мабыць, на самай справе геніі альбо вялікія таленты, але яны i вялікія бунтаўшчыкі, выкрывальнікі, клеймавальшчыкі i... Калі я, да слова, чытаю Дастаеўскага i Талстога, дык я, здаецца, апускаюся ўсё ніжэй i глыбей, i там столькі шмат роздуму, супярэчнасці, брыды, што я разгубліваюся, хачу хутчэй вынырнуць i глытнуць свежага паветра... Можа, мне не па сіле літаратура. Тым больш, як вы кажаце, вялікая.
      — Але ж i актрысам прыходзіцца спасцігаць псіхалогію i філасофію літаратурных герояў, ідэі аўтараў. Тых жа Дастаеўскага i Талстога. 
       — Я хачу быць іншай актрысай.
       — Такой, як Арлова? 
       — Такой. 
       — Без Дастаеўскага i Талстога? 
      Яна ўскінула на мяне вочы і, бачачы, што зноў жартую, усміхнулася i сама:
      — А вы, выходзіць, калючы. Як вожык.
      — Ды не зусім. Штосьці вось сёння найшло на мяне незразумелае.
     Так, размаўляючы, мы дайшлі да цаглянага трохпавярховага дома i запыніліся каля дзвюх цагляных масіўных шулаў-тумб i зачыненых дашчаных варотцаў. Прыгледзеўшыся, я ўбачыў на адной з тумб пляміну ад рук, а пасярод яе — кнопку ад электрычнага званка. Значыць, як i адчуваў, мая падарожніца-актрыса з тых, хто жыве іначай, чым простыя смяротныя.
       — Дзякуй, што правялі, — тут жа падала невялікую ў мякенькіх чорных скураных пальчатках руку. 
       — Можа, пазнаёмімся? — усміхнуўся i я, затрымліваючы яе руку ў сваёй. 
      — Вы — наша славутасць, дык я вас ведаю, Алесь, — сказала яна i, прызнаюся, усцешыла мой гонар. — А я — няўдачніца Іста.
     Апошняе прамовіла i ca скрухам, i жартам, пільна пазіраючы на мяне. Яе вочы, як цяпер прыгледзеўся, былі i блакітнаватыя, i заадно нейкага няўлоўнага колеру. Здаецца, у ix па-свойму адбіваўся своеасаблівы ўзнёслы свет, што быў крыху адарваны ад зямнога, але глыбока поўніўся ў яе летуценнай душы. Валасы, што былі не пад берэтам, жаўцеліся, лоб быў высокі i ясны, нос рымскі, а вусны яшчэ зусім дзіцячыя. Мусіць, ёй было васемнаццаць гадоў, не болей.
     Яна нібы сумелася ад майго такога мужчынскага вывучальнага позірку, але, не была б жанчына, знайшла ўдалае выйсце з сітуацыі:
      — Вас здзіўляе маё незвычайнае імя?
      — Здзіўляе, — змахляваў я, бо ў горадзе ўжо начуўся розных імён, у тым ліку i новых, савецкіх.          — Іста — Іосіф Сталін.
      — О! — усклікнуў я. — Слаўнае імя. 
      — Да пабачэння, — прамовіла Іста і, вызваліўшы руку, націснула на невялікую рудую кнопачку на шуле.
     Амаль тут жа варотцы адчыніліся — за імі паўстаў малады, але вельмі ж строгі вайсковец, учэпіста акінуў мяне з ног да галавы, нібы чакаючы ад Істы каманды, што са мной рабіць; Іста махнула мне на развітанне рукой, я зрабіў тое ж, i праз хвіліну яна знікла, вайсковец зачыніў варотцы, як я заўважыў, у чысценькі двор з ужо ўскапанымі i абкладзенымі памаляванымі каменнямі клумбамі, а я застаўся адзін.
      Не скажу, дома, назаўтра на лекцыях я амаль не думаў пра гэтую Істу: яна мяне зацікавіла, як кінаманка, але я не закахаўся ў яе з першага позірку. Не ведаю, каб не сустрэліся яшчэ, дык я, можа, размінуўся б з ёю, як разыходзімся назаўсёды з многімі малазнаёмымі людзьмі, але яна праз дні тры-чатыры зусім нечакана заявілася перада мною ў студэнцкім гардэробе.
      Сутыкнуўшыся нос у нос, мы не толькі ўсміхнуліся, але, здаецца, узрадаваліся адно аднаму; я зусім не ведаў чаму, адкуль мая гэтая ўцеха, але тое шчырае, захапляльнае, што я ўбачыў у яе цёплых летуценных вачах, нібы пранізала мяне. Не, яшчэ не закахаўся, толькі адчуў: штосьці зрушваецца ў маёй душы, я пачынаю думаць, паводзіць сябе не так, як звычайва. Да слова, не проста памог ёй апрануць сёння новую чырвоную вясёнку, а зрабіў гэта з вялікім задавальненнем, нібы штосьці ўчыніў незвычайнае; Іста, як i ўсе дзяўчаты, паспяшалася да люстэрка, прыладзіла на галаве таксама новы чорны берэцік, падфарбавала вусны, пасля азірнулася і... на мяне зірнула ўжо не дзяўчо. Адчуўшы, што па-добраму ўразіла, усміхнулася непаўторнай жаночай усмешкаю, дзе было ўжо і какецтва. Яе натхнёны позірк нібы гаварыў: «Я вам падабаюся?»
        — Куды ляжаць вашы шляхі-дарогі? — міжволі вырвалася ў мяне.
       — Скажу шчыра, не ведаю, — пасціснула яна плячыма.
      — Можа яшчэ раз паглядзім «Цырк», Арлову? — зноў нечакана для сябе запытаў, а гэта значыць i падказаў я. 
       — А вам не будзе сумна без Дастаеўскага i Талстога? — шпільнула яна, але па яе голасе я адчуў, што яна не толькі радая за нашу сустрэчу, але давяраецца мне.
     — З вамі мне не будзе сумна i без любімых класікаў, — загарэзнічаў я, адчуваючы, што за плячыма нібы растуць крылы. У гэтыя хвіліны быў патрэбен якраз такі, крышку гуллівы тон. Праўда, да пэўнай, далікатная мяжы.
     Карацей, сам пан Лёс звёў нас i паманіў пакрочыць па адной сцяжыне. На кінасеансе, у тую хвіліну, калі гераіня-Арлова наракае на сваю цяжкую долю i заліваецца слязьмі, узрушаная Іста спачатку ціха заплакала, а пасля схапіла маю руку i сціснула яе сваёй невялікай далонькай.
     «Не, яна не столькі дзіўная, колькі незвычайная» , — падумаў я, адчуваючы, што шчыры i ўтрапёны поціск далонькі — вялікі ды чысты, нічым яшчэ не замутнёны душэўны парыў безабароннай асобы, якую зусім лёгка пакрыўдзіць, а то i параніць. Нават зневажальнай усмешкаю альбо жорсткім словам. I яшчэ я зразумеў, што яе далоньцы добра ў маем дужай руцэ: мабыць, ад мяне да яе наш дотык нёс не толькі адчуванне блізкасці, але і веру ды сілу.
      Калі фільм скончыўся, а на экране замільгалі ці то нейкія знакі, ці то звычайныя драпіны на плёнцы, у залі пыхнула святло, Іста, апамятаўшыся, хуценька адпусціла маю руку.
       — Выбачайце, — папрасіла. — Я i сёння адчувала сябе гераіняй фільма, жыла яе жыццём.
       — А мяне не ўспрымалі за мужа гераіні? — усміхнуўся я. — За дужага i добрага негра? Яна рэзка ўскінула галоўку, засаромелася:
      — Вы пасміхаецеся з мяне?
      — Зусім не. Я лічу: вялікі грэх — пасміхацца са шчырых пачуццяў. 
     — Сапраўды. Хіба, скажам, можна быць абыякавым тады, калі гераіня трапляе да нашых людзей, i ўсе любяць яе, яе дзіця, i кожны пяе чужому дзіцятку песню на сваёй роднай мове? 
      — Сказаць вам, Іста, нештачка шчыра?
      — Скажыце. 
      — Вы гатовыя ўжо стаць жонкай i маці. 
      — Яшчэ не зусім, — усміхнулася яна. — Я пра гэта не думала.
      — Значыць, гэта ёсць у вашых генах. Як i ў кожнай жанчыны.
      — Я — пра адно, пра мастацтва, а вы... — нібы падакарала.
      — А я пра жыццё, што не слабейшае, а часамі мацнейшае за мастацтва.
      — Як калі, — не зусім згадзілася яна. — Для мяне цяпер больш значнае мастацтва. 
     — Але так будзе не заўсёды... 
      Яна зноў стрэльнула вачыма: пакепліваю альбо на штосьці намякаю?
     — Загадкамі гаворыце вы, Алесь.
     — Ніякіх загадак альбо загадкавасці ў маіх словах няма. Я гавару пра звычайныя рэчы.
     На гэты раз, гутарачы, як кажуць, пра тое ды сёе, мы ўжо не памкнуліся адразу да Ісцінага дома, а, каб даўжэй пабыць разам, паблукалі па цяперашнім Ленінскім праспекце, зайшлі ў кнігарню, павандравалі па гарадскім садзе, а пасля ўжо, канечне ж, падружнелыя, пакрочылі да Ісцінага дому. Калі развітваліся каля знаёмых варот, я затрымаў яе руку, Іста спачатку спрабавала яе вызваліць, але не вельмі настойліва, да ўсяго не спяшалася пазваніць, каб вартавы-вайсковец упусціў яе ў двор, толькі пазней, калі адмысловай гульнёй рук мы міжволі прызналіся, што падабаемся адно аднаму i жадаем большага, яна папрасіла:
       — Мне пара быць дома. Хутка мама начне ўжо не толькі хвалявацца, але i званіць у міліцыю. Я яшчэ ніколі так позна не вярталася.
     — Вас ніхто з хлопцаў не праводзіў?
     — Праводзілі, але я ні з кім так доўга ў горадзе не затрымлівалася. Мама лічыць мяне яшчэ зусім малой. Без яе дазволу я не магу запазніцца ні на хвіліну.
      — Ведаеце, Іста, як пра такое кажуць у нашай вёсцы? — усміхнуўся я. — Узяў хлопец дзяўчыну за руку, а яе маці — за сэрца...
    — Мусіць, так, — усміхнулася i яна, але яшчэ ўмольней папрасіла: — Адпусціце, а то мне дастанецца на арэхі.
      — Што ж, здаюся, — прамовіў я. — Але заўтра мы зноў сустрэнемся.
      — А вы жадаеце сустрэчы?
      — Жадаю. У такі ж час, як сустрэліся сёння, чакаю вас у гардэробе. 
      — Намерыліся патрывожыць маміна сэрца?
      — Намерыўся.
      — Тады да заўтра, — адказала яна i, ясна ж, са згодай. — Да заўтра. 
     Іста пайшла; я таксама закрочыў сваёй дарогай. Але не спакойна, як той раз, a ўзбуджана: у душы маёй ужо не толькі штосьці скранулася, але яна, душа мая, пачала поўніцца чымсьці светлым i добрым, я адчуў вялікую прагу кахання, любові да ўсяго i да гэтай дзіўнаватай, натхнёнай, але вельмі прыстойнай i сардэчнай Істы. Наколькі штосьці адно перасцерагала, адваблівала мяне ад яе, настолькі іншае, другое клікала, цягнула, нібы ў спёку да халоднай крыніцы.
     Я казаў, на той час не быў вельмі сарамлівы i няўклюдны. Можа, i таму, што ўжо трохі знаўся з дзяўчатамі, абабіўся ў горадзе. Яшчэ да прыезду ў Мінск прастойваў каля суседавага плота з маладзейшай на год Марусяй — гаманілі, цалаваліся; я, адчуваючы малады юр, туліў, а то i добра прыціскаў таўсмаценькую i паўнагрудую суседку, спакушаў на большае — яна гарнулася, шмат дазваляла, палала, як агонь, але калі мае рукі aпyскаліся да яе калень, рашуча прутчэла, хапала мае рукі i не давала ім волі: «Алеська, цяперака — не... Пажэнімся — вось тады...»
     З горада пісаў Марусі лісты (праўда, з кожным месяцам усё радзей i стрыманей); яна адпісвала — як i трэба дзяўчыне, скупа i не выяўляючы сваёй тайны. Калі заявіўся дадому на вакацыі, вывеў яе з бацькоўскай хаты на двор i ўжо настойлівей узяўся за сваё, яна рашуча запыніла любошчы:
     — Не трэба.
     — Чаму?
     — Ты адмяніўся.
     — Я па табе сумаваў, я цябе кахаю.
     — Не. 
     — Праўда. Ты ўжо інакшы.
     — Які?
    — Не наш. Гарадскі.
   Яе была праўда. Малады i самалюбівы, я трохі набраўся гарадскога форсу, дазваляў сабе гаварыць з Марусяй жартамі, а да ўсяго адчуваў: я не закаханы ў яе. Не яна мой жаночы ідэал. Праўда, не сябе, а яе абвінаваціў за халоднасць, першы абарваў ніці, што маглі злучыць нас. Як мне казалі, Маруся пакутавала, употай плакала, доўгі час не падпускала да сябе ніводнага хлопца. Толькі пазней, у сталыя ўжо гады, я пачаў дакараць сябе — нават за тое, што многія з нас, вясковых хлопцаў, пайшоўшы ў свет і, падвучыўшыся, стаўшы на ногі пры Савецкай уладзе, пакінулі ix, нашых працавітых i сціплых Марусяў ды Гануляў, пры печах i хлявах, не вывелi ix на дарогу да іншага, пажаніліся ў гарадах з чужымі i прысвяцілі сябе ім, а гэтыя жанчыны, як было амаль спрэс, глядзелі на нас звысоку, лічачы, што ашчаслівілі нас, «мужыкоў», гадавалі нашых дзяцей у сваім духу, часам далёкім ад таго, што рабілі мы, — не толькі ў пагардзе да вёскі, да працы, да нашага спрадвечнага, але i да ўсяго беларускага... Калі я аднойчы, можа, праз гадоў сорак, шчыра паспавядаўся пра гэта Марусі, зусім ужо старой на выгляд кабеціне, яна, канечне ж, помнячы тое наша маладое, сумотна, але спакойна толькі пахітала галавой: «Так трэба было, Алесь. Ты быў ты, а я была я... Вось са сваім Андрэем мы боты да пары».
      Крышку пазней, пад канец першага курса, я ледзь не ажаніўся пахапліва з аднакурсніцай. Але нас нечакана пасварыў мой жа сябрук i, як пазней выявілася, для таго, каб самому пабрацца з дзяўчынай. Так што да сустрэчы з Істай быў я вольны казак, трохі ўжо ўтаймаваў малады юр, пачаў паглядваць на дзяўчат звысоку — як на тых, для каго самае галоўнае добра выйсці замуж, захапіўся чытаць класіку, пісаць вершы, a ў вольныя часіны цягаўся па рэдакцыях, прападаў у Доме пісьменніка ці ўблытваўся ў доўгія літаратурныя спрэчкі.
      У новую сустрэчу я звадзіў Істу ў Дом пісьменніка на літаратурны вечар, паказаў ёй Купалу i Коласа, маладзейшых класікаў i паўкласікаў (Ісце вельмі спадабаўся, як яна казала, «галантны» Міхась Зарэцкі. Пазней яна папрасіла даць пачытаць ёй ягоныя творы i вельмі ўпадабала апавяданні двадцатых гадоў пра каханне).
      Неўзабаве, калі прагрэліся паветра i зямля, вызвалілася ад нізкіх i халодных вясенніх хмар, паблакітнела неба, a ўслед за гэтым начала мроіцца першая зелянота, я звабіў Істу за горад, за Ратамку, каб вырвацца на вольны прастор.
       У альхоўі ды паблізу рачулкі яшчэ трымалася стынь, а вось на пагорку, у сасновым лесе, было святлей i цяплей, водарна ад падагрэтага пяску i шыгалля. — Я не зусім разумею «дзікую» прыроду, вёску, — прызналася Іста, калі мы тупалі па вузкай, выезджанай калясьмі дарозе.
     — Я люблю гарадскія дамы, вуліцы, скверыкі, тэатры i магазіны. Ва ўсім гэтым я адчуваю чароўную сімфонію.
      — A хіба во тут, у лесе, не сімфонія? Ды не чароўная? — паспрабаваў заступіцца за тое, што мне было дорага, я. — Паслухай: тут кожная сасна пяе бору сваю песню!
     — Мабыць. Але я тут чую толькі шум.
     — Але ж шум гэты — не гарадскі гул. Як шум вады, травы альбо жыта.
     — Не ведаю. Акрамя горада, я яшчэ люблю мора. Найперш Чорнае, дзе была шмат разоў.
     — А я вось мора нават не бачыў. 
     — Мора — гэта штосьці непаўторнае. Вельмі шкода, што ў Беларусі няма ні мора, ні гор. Каб яны былі, у беларусаў быў бы зусім іншы характар, была б зусім іншая гісторыя, культура.
    — Можа. Але ў нашых людзей i так неблагі характар, добрая культура. Гісторыя, праўда, нешчаслівая.
     — Я нічога дрэннага не маю на беларускі народ, але, выбачай, яму чагосьці не хапае. Можа, кажу, i ад мора ды гор.
     Калі мы падышлі да досыць прасторнай паляны, быццам падковай атуленай беластвольнымі бярозамі з яшчэ жаўтаватымі лісцікамі, што зліваліся тут у суцэльны празрысты пяшчотны вэлюм, я запыніўся:
      — Прыгожа?
      — Прыгожа, — згадзілася Іста.
     — Не зразумець, хто каго ўдыхае: ці ты — гэтую кволенькую, але вабную зеляноту, ці яна — цябе, душу тваю?
     — Тваімі вуснамі прамаўляе паэт, Алесь.
    — I неба, зірні, прыгожае! — захапляў я яе. — Высознае, не то блакітнае, не то з беленькім туманом вакол сонца. Я люблю, Іста, пазіраць на неба. Уночы я адчуваю ў ім, у нашым жыцці i ва Усяленнай вялікую таямніцу, далёкае халаднаватае ачышчальнае зоркавае святло, сусвет, дзе жывуць душы нашых продкаў альбо адрозныя ад нас іншыя насельнікі планет. Я тады адзінокі i бездапаможны, але чамусьці мне хочацца пабыць такім чым даўжэй. Можа, каб засумаваць без дня, без людзей, без нашай мітусні. Удзень жа, пазіраючы на неба, я адчуваю: у маю душу адтуль льецца нейкая незразумелая паўната, радасць, што я з усёй Усяленнай, што нават няма яе без мяне. Вось заплюшчу вочы — i нікога ды нічога вакол няма. Значыць, трэба, каб быў i я, малы ды слабы. Значыць, ёсць сэнс жыць, працаваць, марыць, кахаць...
    — Ды ты, Алесь, таксама летуценнік! — захоплена прамовіла Іста.  — Не толькі паэт, але i філосаф! Я не ўмею сказаць пра тое, што бачу, чую, пра што думаю. Мне не хапае слоў.
      — I мне ix не хапае. Ды я ўсё ж адчуваю: жыву тут, на Зямлі, усім зямным.
     Неяк незаўважна Іста схіліла галаву мне на плячук, я легка прыгарнуў яе, i мы, сцішэлыя ад лагоднага ляснога шуму i няўлоўнага пошапку неба, узрушаныя, пазіралі ўвысь, адпускаючы туды нашы душы альбо, наадварот, штосьці касмічнае беручы адтуль. Паколькі мы тут былі ўдваіх, мы не маглі не прытуліцца.
     — Божа, як усё дзіўна i проста! — прамовіла Іста. — Неба, лес, дарога, бярозы, ты i я... Усё гэта мог бы бачыць, адчуваць i хтосьці іншы. Але няўжо так, як i мы?
    Ці то не вытрымліваючы таго, чым напаўняла высь яе душу, ці то асцерагаючыся страціць пачуццё рэальнасці, Іста апусціла галаву — у яе вачах свяціўся блакіт, разлілося цяпло, ад хады i свежага паветра яе звычайна белаватыя шчокі падружовіліся, i яна ў гэтую хвіліну была сама нібы маладзенькая бярозка.
     — Якая ты прыгожая i натхнёная! — здзівіўся я, прытуліў бліжэй, i яна, заплюшчваючы вочы, наблізіла падфарбаваныя вусны. Заплюшчыў вочы i я, i мы ўжо быццам падняліся з зямлі, зніклі ў сусвеце, дзе не было адчування нашых цел, а было лунанне нашых душ.
     Запынілі свой палёт тады, калі нам не хапіла дыхання, i мы перапынілі пацалунак.
     — Што гэта, Алеська? — прашаптала Іста, тулячы галаву да маёй грудзіны. — Ап'яненне небам i свежым паветрам?
     — А не нашым каханнем?
     — Ты мяне пакахаў? — нібы здзівілася. — Асілак, паэт-філосаф — дзівачку-няўдачніцу?
     — Мы з табой — найперш Ён i Яна, Іста.
     — Вось так i нараджаецца каханне, пра якое ўжо столькі напісалі твораў i карцін? Не каля мора, a ў вясковым лесе?
     — А чаму не, Іста? 
     — Я думала: каханне да мяне прыйдзе толькі на беразе мора. 
     — Дык ты не кахаеш мяне? — запытаў я.
     — Не ведаю. Мабыць, я больш чым кахаю. Я ўжо не магу без цябе. Я трачу волю, сваё «я». Ты здаешся мне нейкай вялізнаю глыбай, да якой мне хочацца прытуліцца i даверыцца ёй. Ты больш чым рыцар, славуты кінагерой. — I папрасіла: — Панасі мяне на руках.
      Я не мог не паслухаць, легка падхапіў яе — яна абняла мяне за шыю, шчыльна прытуліла шчаку да маёй, узбуджаючы мяне дзявочай цеплынёю, i радасна зашаптала:
      — Як мне добра! Я — каралеўна, а ты — мой рыцар-асілак! Ты адбіў мяне ад Змея Гарыныча! Ты нясеш мяне ў іншае жыццё! Божа, a хтосьці ў гэтыя цудоўныя хвіліны займаецца нейкай дробяззю, хмурыцца, злуецца, а то i спіць!
      Я апусціў яе долу.
     — Як народным асілкам некалі Бог не даваў зашмат сілы, так табе не трэба даваць шмат летуценнасці, — сказаў ёй жартам. — Кажу ж, усе мы, рэалісты i лірыкі, ходзім па зямлі. А на ёй трэба араць, касіць, варыць сталь, будаваць, жыць усімі чалавечымі страсцямі ды летуценнямі, есці i спаць!
      — Алесь, — закапрызіла Іста. — Ты ж нядаўна так хораша гаварыў пра неба, пра душу, а цяпер такі заземлены! — Не забірала рук з маёй шыі, мусіць, яшчэ хацела быць на маіх руках. — Ты ж мой рыцар, а я дама твайго сэрца! Дык слухай мяне!
       — Слухаю, — падпарадкаваўся я. — Я ведаю, Алесь, жыццё ёсць жыццё. Больш з будняў, чым з рамантыкі. Трэба рабіць тое, пра што ты казаў. Але я не хачу жыць так, як жывуць многія: толькі з клопатам пра свой жывот, пра сваю панчоху. Хіба так жывуць гераіні Арловай?
      — А ты не думаеш, што твая любіміца крыху штучнаватая? — асцярожна запытаў я. — Яна нібы стварае вобраз звычайнай маладой удалай савецкай дзяўчыны, але ці не далека гэты вобраз ад рэальнасці? Ад тых маладых жанчын, якія асфальтуюць вуліцу, дояць кароў, стаяць каля гарачых катлоў?
      — Можа, твая праўда, але... Хіба не варта імкнуцца жыць больш узнёсла? — Варта, але не кожнаму гэта ўдаецца i ўдасца. На гэта ёсць сотні прычын.
        — Але мы з табой будзем імкнуцца жыць узнёсла, — замарыла Іста. — Мы паселімся на беразе мора.
        — Чорнага? — усміхнуўся я.
     — Чорнага, — адказала зусім сур'ёзна. — Ты ўбачыш, не, ты будзеш любавацца, якое мора гладзенькае, лагоднае, цёплае ў пагоду i якое яно бунтоўнае, пеністае, сярдзітае ў непагадзь. Але заўсёды — i ад яго вялізнага люстэрка, i ад яго хваляў — нельга адарваць вачэй, так i хочацца стаяць, пазіраць удалечыню i марыць, марыць, марыць... — А пасля начала чытаць добра знаёмае:
 

                                     

Белеет парус одинокий
В тумане моря голубом!..
Что ищет он в стране далекой?
Что кинул он в краю родном?..

Играют волны — ветер свищет,
И мачта гнется и скрипит...
Увы — он счастия не ищет
И не от счастия бежит!

Под ним струя светлей лазури,
Над ним луч солнца золотой...
А он, мятежный, просит бури,
Как будто в бурях есть покой!
 

  
       
         — Цудоўна, Алесь?
        — Хоць гэты верш Лермантаў напісаў не на беразе Чорнага мора, a Фінскага заліва, але ён, як ты кажаш, цудоўны летуценнасцю, таямнічасцю i смуткам, — адказаў я.
        — А я лічыла: Лермантаў напісаў гэтыя радкі на поўдні i пра паўднёвае мора.
    — Не. Ён напісаў гэты твор на пачатку трыццатых гадоў таго стагоддзя, калі пераехаў у Пецярбург. Верш пры яго жыцці не публікаваўся, але яго ведалі, любілі i ў рукапісе.
      — А ты будзеш пісаць вершы на беразе Чорнага мора, — зноў замарыла яна, — я ж буду цябе натхняць i апекаваць. Ты таксама напішаш шэдэўры. Хочаш, я ахвярую сабой дзеля тваёй славы?
      — Ды не, Іста. Што да цябе, я хачу, каб ажыццявілася твая мара, каб ты, як кажаш, жыла ўзнёсла, была шчаслівая. Што да мяне, дык я доўга на чужыне не вытрываю. Я — сын вёскі, не змагу без нашых лясоў, лугоў, поля i без роднай мовы. Мы з табой будзем найперш ездзіць у маю вёску. Ты будзеш з маімі сёстрамі грэбці сена, жаць, хадзіць у ягады i з песнямі вяртацца дадому. Хочаш? Вясковай працы i вясковай рамантыкі?
       — Я, Алеська, зусім слабая фізічна.
       — Ад працы, свежага паветра i малака хутка амацуешся. А заадно ў жыцці падгледзіш, створыш для сябе ідэал сучаснай жанчыны- сялянкі. Калі не ідэал, дык вобраз. I ён будзе больш праўдзівы, чым у Арловай.
       — Ты жартуеш?
     — Не. У нашай вёсцы жывуць вельмі цікавыя людзі, у тым ліку i жанчыны. Ды сапраўднай артыстцы трэба не паўтараць кагосьці, а шукаць сваё.
      — Разумею, — ціха прамовіла. — Ты хочаш, каб я стала зусім зямная.
      — Але ж i летуценніца Наташа Растова рана-позна стала зямной жонкай i маці. Жанчынай.
      — Многія, наколькі ведаю, якраз за гэта папікалі Талстога: ён разбурыў жаночы ідэал.
      — Ён не столькі разбурыў ідэал, колькі быў праўдзівы.
     — Што пераўтварыў Наташу Растову са шчырай, высакароднай дзяўчынкі ў курыцу-квахтуху?
     — A ці варта, Іста, так ацэньваць яе? За тое, што яна шчыра i высакародна прысвяціла сябе дому, мужу i дзецям? Урэшце, Радзіме?
     — З табой мне лёгка i цяжка заадно, — уздыхнула яна.
    У горад мы вярталіся позна i вярталіся ўжо іначай — не седзячы адно супраць аднаго, як ехалі сюды, а прымасціўшыся поплеч. Іста паклала лёгкую галаву мне на плячук, а яе беленькія халаднаватыя рукі былі ў маіх цёплых руках. На нас не маглі не зважаць пасажыры, той-сёй, здаецца, дакараў позіркам («Ну й моладзь пайшла! Зусім не тая, якімі былі мы ў грамадзянскую, у першыя гады індустрыялізацыі ці ў камсамольскія будоўлі!»), але мы з Істай ні на кога не зважалі, былі ўзнёслыя i шчаслівыя.
     Калі пад'язджалі да вячэрняга пахмурнага горада, Іста зноў трошкі закапрызіла:
     — Я не хачу ўжо дадому.
     — А строгая мама? — усміхнуўся я.
     — Я ж ужо не дзяўчынка, каб слухаць i баяцца яе. Я хачу яшчэ пабыць з табой.
     — Мы паходзім па горадзе.
     — Я не хачу хадзіць. Я стамілася.
    Калі мы выйшлі на прывакзальную плошчу, яна не запрасіла мяне дадому, я тым больш не мог параіць зайсці да мяне: мог пакрыўдзіць яе i выклікаць недавер. Запрасіў ужо крыху пазней, калі Іста прызналася, што маці забараняе ёй прыводзіць дадому сяброў i што яна яшчэ не сказала бацькам, што ў яе ўжо ёсць я. Што да майго запрашэння, дык Іста з ахвотай згадзілася зазірнуць да мяне.
     Нейкі час, можа, з месяц, мы, позна затрымліваючыся ў маім кутку ўдваіх, чыталі, гаманілі пра самае рознае, нямала туліліся i цалаваліся, але не пераходзілі забароненай мяжы. Пазней нашы пачуцці i ўзбуджэнне перахліснулі розум i развагу. У адзін позні вечар, калі запалымнелая Іста як ніколі аддана зашаптала: «Я ўся-ўся твая...», здарылася тое, што не магло не выйсці паміж закаханымі маладымі. Пасля гэтага Іста пачала часта заставацца ў мяне нанач, але дома гаварыла, што была ў сяброўкі. Падман хутка выявіўся; пільная маці змусіла дачку расказаць пра ўсё, адразу ж павяла яе да ўрача, а той ашаламіў яе: віншую, хутка вы будзеце бабуляй.
       Ісцін дом перапоўніўся ад папрокаў i слёз; маці, не бачачы i не ведаючы мяне, абрынула знявагі i праклёны; Іста, не могучы абараніцца, урэшце прыхапіла тое-сёе з адзення, грукнула дзвярыма i перайшла жыць да мяне. Мы з ёй рашылі: калі яе бацькі не прымуць мяне як зяця, не згодзяцца з'яднаць нас як мужа i жонку, мы будзем ладзіць сваю сям'ю, свой дабрабыт самі — праўда, не на беразе вялікага i прыгожага Чорнага мора i не ў вёсцы, а тут, у невялікай маёй мінскай каморцы. Мы дамовіліся: Іста пакуль што будзе вучыцца, а я пайду працаваць.
   Ды яе родныя зажадалі мяне ўбачыць i пагаварыць (як пазней я даведаўся, на гэтым, вярнуўшыся з камандзіроўкі i ўведаўшы пра доччын сюрпрыз, настаяў Ісцін бацька).
      — Тата — кадравы вайсковец, камандзір дывізіі, — ведучы мяне на суд сваіх бацькоў, больш чым калі пачала расказваць пра сваю сям'ю Іста (яе маці хацела, каб староннія не ведалі, хто яны i як жывуць). — Ён строгі, але добры, высока цэніць дабрыню ў іншых i ненавідзіць зло. Мама па прафесіі медык, але даўно ўжо не працуе, як сама кажа, прысвяціла сябе тату i мне. Яна таксама строгая, але не зусім добрая. Бывае шчырая, вясёлая, спагадная, але тут жа можа стаць капрызнай, самалюбівай i злой. Яна, колькі помню, тыраніць тату, то без дай прычыны раўнуючы яго да афіцэрскіх жонак, то вучачы i дакараючы, як яму жыць i паводзіцца, колькі i чаго мець у хаце. Тата апраўдваўся, уніжаўся, цярпеў i церпіць, але апошнія гады, як я падрасла, пачужэў да мамы, яшчэ болей улёг да службы. Мама пачала тыраніць мяне. З-за кожнай драбязы. То я не тое апранула, то я ёй не так, як трэба, адказала, то... Адным словам, слёзы ды істэрыка ў нас амаль кожны дзень. Дайшло да таго, што я, у маленстве хваравітая, «змарнавала ёй маладосць». Што да майго замужжа, дык мама хоча, каб я выйшла i не за вясковага, i не за простага гарадскога хлопца, а за якога-небудзь сынка нашых кіраўнікоў альбо вядомых вучоных. Так што, Алеська, да цябе мама насцярожаная. Тату ты спадабаешся. Ён сам з рускай вёскі, дык любіць вясковых. Тым больш такіх, як ты. Рослых, дужых, добрых i прыгожых.
        — Ты так i бацькам хваліла мяне?
        — Так, — прытулілася да мяне.
        — Хіба ты не такі?
        — Не зусім.
        — Такі. Я любуюся i ганаруся табой. Не зусім веру, што ты дастаўся якраз мне.
       — Напужала ты мяне, — прызнаўся я, дагэтуль нават не думаючы, што магу трапіць у строгую генеральскую сям'ю. — У мяне ажно дрыжаць калені.
        — У цябе? — усміхнулася Іста. — У такога асілка?
       — Хіба ў мяне не звычайнае чалавечае сэрца?
      — Не бойся, — супакоіла яна. — Я не дазволю цябе крыўдзіць. Хоць мама лічыць, што вясковага не навучыш добрым манерам, але нідзе не дзенецца, здасца. — Шапнула з пяшчотай: — Мы з табой ужо муж i жонка... Хочуць ці не хочуць, але нашы бацькі павінны гэта ўлічыць.
      Дзверы адчыніў нам Ісцін бацька — высокі, плячысты, сіваваты прыгожы мужчына сярэдніх гадоў у цывільных шырокіх клёшных штанах i белай кашулі.
     — Іван Іванавіч, — адказаўшы на маё вітанне, стрымана назваўся. Потым павыбачаўся, што гаспадыня пакуль што не можа сустрэць нас, папрасіў Істу зайсці да яе, а мяне павёў у свой кабінет — у прасторны пакой з дзвюма шафамі, як паспеў я адразу ўхапіць вокам, кніг па гісторыі i вайсковай справе, з канапаю, з пісьмовым сталом i радыё, з вялікай картай СССР ды з партрэтамі Сталіна i Варашылава. У пакоі сеў на крэсла пры стале, а мяне знакам пасадзіў непадалёку на канапе.
    — Ну што, малады чалавек? — абмацаў позіркам строга, але неспадзявана загаварыў па-беларуску. — Пазбавіў цнатлівасці маю дачку?
      Запытаў ён як бацька, канечне ж, справядліва, але ж вельмі, як палічыў я, па-лабавому. Я не вытрываў, апусціў вочы: што ні кажы, віна за мной была.
       — Кахаеш яе? — атакоўваў камдыў. — Альбо толькі ў цябе з ёй шуры-муры?
    Мне трэба было гаварыць праўду, але не так легка было прамовіць чужому чалавеку сваё, запаветнае. Ды яшчэ пры такім сур'ёзным допыце.
      — Гавары ўсё як ёсць, — той прамовіў ужо мякчэй. — Я павінен ведаць праўду. Іста ў нас адна, дык я не магу быць абыякавы да яе лёсу. Калі вы зблізіліся выпадкова, Іста зробіць аборт, а цябе адгонім прэч. Калі вы кахаеце адно аднаго, дык гаварыць будзем іначай.
      — Ніякія ў нас не шуры-муры, — падаў голас я. — Мы хочам быць разам.
      — Дык кахаеш яе?
      — Кахаю.
      — З вёскі?
      — З вёскі.
      — Хто бацькі?
      — Калгаснікі.
      — Пішаш вершы?
      — Пішу.
      — Прачытай што-небудзь. На свой выбар.
      Прачытаў. Пра родную вёску.
     — Не Купала, канечне, але, здаецца, іскра божая ёсць, — ужо лагодна прамовіў генерал, а пасля яшчэ здзівіў: — Давай руку!
    Я падняў галаву: на пісьмовым стале мяне ўжо чакала сагнутая ў локці гаспадарова ёмістая рука.
      — Давай-давай, зяцёк! — ужо ўсміхнуўся той. — Розум ёсць, добра. Хачу яшчэ паглядзець: дужэц альбо слабак?
     Як я ні ўхіляўся, але ўрэшце мусіў падаць сваю руку, i мы схапіліся ў своеасаблівай мужчынскай сутычцы. Я адразу адчуў: дужаюся са здаровым i натрэніраваным мужчынам. Канечне, i ён не мог не адчуць, што i мне прырода не пашкадавала сілы. Неўзабаве, натужваючыся, чырванеючы, мы закракталі. Hi гаспадар, ні я не маглі паадолець адзін аднаго.
     — Добра! Малайчына! — пахваліў i падахвоціў мяне да далейшай барацьбы камдыў. — Моцны корань маеш!
    Якраз у гэтую хвіліну рыпнулі дзверы — сюды, канечне ж, спяшаючыся на падазроны крэкт, зазірнулі Іста i яе маці — сярэдняга росту танклявая жанчына ў доўгай цёмнай вячэрняй сукенцы, у акулярах, з шыкоўнаю прычоскай. Іста гарэзна ўсміхнулася, а яе маці стрэльнула позіркам на мужа пахмурна i дакорліва. Сумеўшыся, я паслабіўся, i гаспадар ужо легка абваліў маю руку.
     — Мацак! — задаволіўся ён i па-сяброўску ўжо ляпнуў мяне па плячы. Але калі ўслед за мной зірнуў на дзверы, таксама збянтэжыўся, падхапіўся, як хлапчук, i вінавата заўсміхаўся.
     Я падняўся i першы павітаўся з гаспадыняй. Яна, учэпіста мяне азіраючы, кіўнула, але рукі, як убачыў я, невялікай, дагледжанай, з некалькімі пярсцёнкамі, не падала.
     Іста борздка падскочыла да бацькі, павісла ў яго на шыі:
     — Татачка, Алесь табе спадабаўся?
     — Иста, что ты себе позволяешь? — рэзка незалюбіла маці. — Как ты себя ведешь?
    Пазіраючы на гаспадыню, я адчуваў: яна даволі прыгожая, з тонкімі рысамі твару, але кожны штрышок паказвае, што яна нервовая. Можа тут жа весела зарагатаць, але можа i тут жа нястрымана ўскіпець.
     — Татачка, не маўчы! — не адступалася Іста.
     — Галоўнае, каб спадабаўся табе, — дыпламатычна ўхіліўся той i, бачачы незадаволены жончын позірк, мякка адхіліў ад сябе дачку.
    — Значыць, спадабаўся! — па-дзіцячаму запляскала ў далонькі Іста. — Ён добры, вось убачыце. — Прамовіла i зірнула на бацькоў з ззяннем у вачах, з дзявочай радасцю, i ў гэтыя хвіліны была чароўная ў сваёй шчырасці і, мабыць, наіўнасці.
     — Не перахвалі, — цёпла, па-бацькоўску ўсміхнуўся камдыў. — Сям'я — рэч сур'ёзная.
     — Я ведаю, тата.
     — Што ты кажаш? — задаволена пацвеліўся той.
     — Хопіць блазнаваць, — перапыніла ix гаспадыня. — Хадзем да стала.
    У шыкоўна абстаўленай залі (значыць, генеральша не прымяркоўвалася да некаторых жонак вялікіх начальнікаў, дзеячаў навукі i культуры, якія жылі сціпла, а любіла не толькі дастатак, але i форс) нас чакаў багаты стол. Нават цяпер, вясной, былі тут свежыя агуркі i чырвоныя памідоры. —
     Да ведама зяця: у нашым доме ніколі няма спіртнога, — калі паселі, сказаў гаспадар. — Але дзеля сённяшняга дня купілі шампанскае. Падзея ўсё ж урачыстая.
     Твар Ісцінай маці панервовеў — яна зірнула на мужа незычліва. Ён асекся, моўчкі i без належнага шуму адкаркаваў бутэльку i пачаў наліваць у фужэры. I няўдала: віно ўспенілася i палілося на беленькі абрус.
     — Хвалююся, — ніякавата прызнаўся ён, a калі падняў свой фужэр, дадаў: — За наша знаёмства, за ваша каханне i за вашую моцную ды шчаслівую сям'ю, моладзь!
    Калі выпілі i пачалі закусваць, наступіла цішыня — залішняя, гнятлівая для мяне. У ёй я асцерагаўся гучна ляскаць нажом i відэльцам, саромеўся есці, тым больш што генеральша вельмі ж элегантна, здаецца, не ела, а толькі смакавала стравы маленечкімі кавалачкамі. Хоць я мог добра апаражніць талеркі i салатніцы, але стрымаўся, паклаў відэлец.
     — Малады чалавек, — тут жа запытала мяне гаспадыня, — вы добра падумалі, як будзеце ладзіць сям'ю, яе бюджэт?
     — Хіба, дарагая, не ведаеш, пра што ў ix, маладых, найперш думкі? — здаецца, пачаў ратаваць мяне гаспадар. — Іншыя прыйдуць пазней, калі ix укусіць свая вош.
      — Памаўчы, калі ласка, — абарвала яго жонка. — Твае вясковыя мудрагельствы тут недарэчы. Маладосць маладосцю, а трэба думаць i пра будучыню.
    — Не прапалі некалі вы, маладыя, не прападзём i мы, — умяшалася ў размову Іста. — Алеся бяруць на работу на радыё, увосень выйдзе ягоны зборнік паэзіі.
     — I ты памаўчы, калі ласка, — абарвала i яе гаспадыня. — Я хачу пачуць голас галавы сям'і, на кім увесь клопат, увесь цяжар i пра жонку, i пра дзяцей.
     — Дзякуй Богу, я здаровы, заканчваю універсітэт, дык буду мець працу, заробак i ганарары, — сказаў я. — Думаю, нам будзе хапаць гэтага.
      — I колькі ж вы будзеце мець? — скрывілася мая будучая цешча. — Мільён? На сябе, на жонку, якую паспяшаліся зрабіць цяжарнай?
      — Мама! — Іста шпурнула на стол відэлец. — Альбо ты перастанеш, альбо мы з Алесем выйдзем з-за стала!
     — Як ты размаўляеш з маці? — ускіпела, адразу ж налілася чырванню тая. — Хіба я, маці, не маю права запытаць, як будуць клапаціцца пра маю дачку?
      — Як i ўсе маладыя мужы пра маладых жонак! — не саступіла ёй Іста. — Вы ж, кажу, таксама пачалі не з таго, што маеце цяпер.
        — Я не магу, калі ca мной так размаўляюць, — зморшчылася, ледзь стрымліваючыся ад плачу, гаспадыня, зірнула на мужа, чакаючы, што той заступіцца за яе. Убачыўшы, што той хмурыцца, але не падымае галавы, шпурнула на стол сурвэтку, падхапілася з крэсла, напала на Істу: — Няўдзячная! Колькі начэй я не спала з-за цябе, колькі выплакала слёз, каб ты выжыла! А ты... Ты — распусная! Ты на каленях павінна прасіць даравання, а ты... А вы...
       Аж задыхнулася ад эмоцый, пачала зяхаць, як выкінутая на бераг рыбіна.
     — Супакойся, дарагая, — падняў прыгожую галаву i папрасіў гаспадар. — Калі паразважаць сур'ёзна, няма ж нічога страшнага. Усё звычайна, натуральна. Іхні малады вонкавы эгаізм, калі яны думаюць толькі пра сваё, i не эгаізм на самай справе. Яны кахаюць адно аднаго, хочуць ладзіць усё, як разумеюць самі. I мы такія ж былі. I іхнія дзеці будуць такія. Усё гэта — вечны працэс. На ім род людскі трымаецца.
       — I ты!.. — Аж затрэслася ад свайго мацярынскага жалю, а можа, i па страде сваёй маладосці жанчына, а пасля шыбнула ў суседні пакой i моцна ляпнула дзвярыма.
        — Усё будзе добра, дзеці, — пяшчотна i мудра прамовіў камдыў, паціснуў дачцэ i мне плечукі. — Выбачайце, пасядзіце, пад'ешце добра, а я пайду да маці, супакою яе. — А тады ўжо мне. Пацішэлым голасам: — Не абурайцеся i не дакарайце. Яна, Ісціна мама, сапраўды прысвяціла жыццё мне i Ісце. Яна жыве для нас. Дык не можа не хвалявацца за лёс роднай дачкі, якую цяпер мусіць аддаць іншаму. Я, ужо ўмудроны жыццём чалавек, бачу: вы — надзейны, сапраўды, Іста за вамі не прападзе. Больш — я вам сябра, калі хочаце, я ваш бацька.
       Не толькі супакоіўшы, але i расчуліўшы, падаў мне руку. Я падхапіўся i шчыра, не як будучы зяць, а як сын, моцна паціснуў руку, як i гаварыла Іста, строгага, але справядлівага i добрага чалавека. Камдыў зразумеў мае пачуцці, зычліва ўсміхнуўся, прыблізіў, сутыкнуў нас галовамі, — значыць, цалкам давяраючы мне сваё адзінае i любімае дзіця, — i пайшоў да жонкі.
     — Не хвалюйся, — прытулілася да мяне Іста. — Не толькі тата, але i мама цябе прыме, палюбіць. Яна яшчэ не старая, дык, мабыць, вельмі перажывае, што я ўжо люблю не толькі яе, але i іншага. — Прыпала да маіх вуснаў, а пасля, калі не хапіла сіл для пацалунка, прашаптапа: — Алесік, ты ж цяпер мне самы блізкі i дарагі. Тата меў рацыю: тут — эгаізм i не эгаізм. Эгаізм — таму, што я цяпер думаю, дбаю не толькі пра бацькоў. А не эгаізм — таму, што я цяпер, любячы, паважаючы маці i бацьку, люблю — не, не толькі люблю, але i кахаю іншага. Майго даражэнькага Алесіка, з якім мы хочам злучыць летуценнасць i рэалізм.
        — Iста, Істачка, — толькі мог ад шчасця знайсці нейкія словы я. — Я цябе i люблю, i кахаю. — Бадай, толькі цяпер я, сякі-такі паэт, адчуў адценне гэтых беларускіх слоў.
        — I я, Алесік.
       Карацей, пасля таго дня я перабраўся жыць у генеральскую кватэру, праз тыдзень прыехалі для знаёмства мае бацькі, а яшчэ праз тыдні два мы згулялі вяселле («О! — пачалі ўсклікаць у маёй вёсцы. — Наш Алесь высока ўзляцеў: паэт, ажаніўся з дачкой генерала!»). Калі я заявіўся з Істай у вёску, дык мяне там сустракалі як чэлюскінцаў альбо так, як яшчэ нядаўна сустракалі касманаўтаў. У генеральскай пяціпакаёвай кватэры нам з Істай дасталіся два пакоі — адзін, як настаяў мой цесць, быў для мяне, паэта, за рабочы кабінет, каб я ў цішыні мог даць ход, жыццё сваім думам i пачуццям.
      Цесць-генерал дні i ночы прападаў у сваёй дывізіі, дома стыкаўся рэдка; калі заяўляўся, дык адразу пытаўся пра жончынае здароўе, а пасля імкнуўся да нас («Ну што ў вас, дзеці, новае?»), слухаў нашы навіны, клопаты, хораша ўсміхаўся, здаецца, што мы якраз гэткія — маладыя, шчырыя, а то яшчэ i наіўныя; я хутка не толькі прывык, але палюбіў яго. Мы з ім прыахвоціліся ў вольны час разам майстраваць у ягоным гаражы, дагледжваючы легкавік, рамантуючы крэслы, а то проста седзячы ўдвух i адпачываючы за гульнёй у шахматы. Калі да яго падыходзілі знаёмыя афіцэры, ён хваліўся: «Мой зяць, Алесь». I да мяне вайскоўцы былі прыхільныя, а з некаторымі я нават пасябраваў. Што да Ісцінай маці, дык яна адасобілася, не замінала нам з Істай; Іста хутка памірылася з ёй («Мамачка!» ды «Міленькая мамачка!»), а тая, бачачы, што мы з Істай не можам быць адно без аднаго ні хвіліны, ужо не ўсчувала дачку за «не тыя манеры», а можа, як не раз я думаў пазней, раўнавала i чакала, чым усё скончыцца. Зрэшты, не ведаю, не буду гаварыць за паджылаватую ды тым больш эмацыянальную, хваравітую жанчыну. 
      Мы з Істай асалавелі ад маладосці, волі i кахання. Мы былі шчаслівыя, нават самыя шчаслівыя людзі на свеце. Ды чаму не было радавацца, скажам, мне: я, сялянскі сын, закончыў універсітэт, працую літрэдактарам, мой голас, маё слова ўсё больш i больш чуюць, пачынаюць ведаць па ўсёй Беларусі, я маю любімую Істу, i яна неўзабаве народзіць! Да ўсяго хутка выйдзе мой зборнік паэзіі! Усё, пра што я марыў, збываецца. I ўсё гэта я шчыра спалучаю найперш з Савецкай уладаю: каб не яна, я, сын малазямельных бацькоў, як кажуць, у людзі не выбіўся б.
      Аднаго дня наш Іван Іванавіч вярнуўся дадому рана, уполудзень, i чорны, як зямля. Нельга было не ўбачыць: яго, дужага, загартаванага, вясёлага па натуры чалавека, падкасіла вялікая бяда. На гэты раз ён стрымана павітаў ужо з добрым знакам цяжарнасці Істу, мяне i адразу ж папрасіў: «Выбачайце, дзеці, я хачу адначыць».
      Іста i я адчулі: штосьці тут не тое. Мы імкнуліся ў гаспадароў кабінет, але ён быў зачынены, там шапталіся генерал i генеральша; праўда, неўзабаве адтуль выйшла белая што снег, узбуджаная, а то i напалоханая гаспадыня, несучы пустую пляшку з-пад каньяку. Я нічога не мог уцяміць: Іван Іванавіч, вораг спіртному, апаражніў за некалькі хвілін ажно бутэльку?!
      — Не чапайце сёння бацьку, — прамовіла разгубленая генеральша. — Няхай паспіць.
      — Што здарылася, мама? — не магла адступіцца Іста.
      — Бяда.
      — Якая, мамачка? — Бацька толькі што вярнуўся з суда, — адказала тая. — Судзілі яго лепшага сябрука. З ім яны пачыналі ваяваць у грамадзянскую, на вачах адзін аднаго падымаліся па службе, дараслі да камдываў. А вось цяпер таго пасадзілі на лаву падсудных як «ворага народа». Бацька быў у складзе суда i мусіў падпісаць таму смяротны прысуд. Бацька верыць: той — не толькі не вораг, але ні ў чым не вінаваты, сумленны, наш, савецкі, чалавек. Сапраўды, партыя, НКВД маюць рацыю: сярод нас акапалася шмат змоўшчыкаў, шкоднікаў, бандытаў i агентаў замежных разведак, мы павінны быць пільныя, але такім ніколі не быў бацькаў сябра. Дык вось бацьку ўразілі дзве рэчы: смяротны жах у вачах асуджанага, нават позірк нябожчыка, а па- другое, як той з адчаем пазіраў яму ў вочы. Ён нібы нема крычаў: Ваня, мілы мой дружа, i ты, ты лічаш мяне ворагам???
      Назаўтра, калі сышліся з цесцем на кухні, мы з Істай па-наіўнаму хацелі супакоіць яго. Што да мяне, дык я папёр лухту: маўляў, ёсць памылкі, калі выполваюць з поля пустазелле, дык з ім, бывае, трапляецца i збажына, але...
       — Прашу, — стрымана перапыніў той мяне, адрачона сёрбаючы гарачы чай, — менш, а то i зусім не гаварыць на гэтую тэму.
     — Вунь i ў нашай, знешне спакойнай літаратуры затаілася нямала нацдэмаў, якія жадалі адарваць Беларусь ад Савецкай Расіі, — вёў сваё я. — Ix зусім слушна выкарчавалі.
        — Прашу, — ужо цвярдзей папрасіў прыгнечаны цесць. — Прашу, дзеці, маўчыце! Не давайце волі не толькі языку, але i лішнім думкам! Набірае мод нейкі новы, не зусім зразумелы працэс. Цяпер гнуць, як вы кажаце, выкарчоўваюць тых, хто яшчэ нядаўна сам аб'яўляў «ворагамі» іншых. Заадно ідуць у сячкарню i ўсе, хто ўмее назіраць, разважаць i сказаць сваё слова альбо проста мянціць языком. Разумееце?
        Я паціснуў плячыма, Іста — таксама.
        — Тата, ты ж заўсёды вучыў гаварыць толькі праўду! — уражана сказала яна.
       — Вы ўжо не дзеці, а дарослыя людзі, — не гледзячы нам у вочы, прамовіў той. — Паўтараю: чым больш будзеце трымаць язык за зубамі, тым будзе лепш. Усё! На гэтым спыняем усякія размовы наконт гэтага.
        I спыніў. Пасля таго дня ажно асунуўся, стаў не толькі негаваркі, невясёлы, але i насцярожаны, прыахвоціўся да выпіўкі. I, як я заўважыў, пачаў браць чарку адзін. Часамі нават напіваўся ўшчэнт, страчваючы памяць, развагу, а то i чалавечае аблічча. Назаўтра, ясна ж, быў пахмурны i злы, а то i ненавідзеў сам сябе. Я ж, дурань, не паслухаў яго выпакутаванай парады, не прыкусіў за самкнутымі вуснамі язык — не раз i не два, шкадуючы цесцевага сябрука, пачаў гаварыць з калегамі, не, нават, як лічыў, з сябрамі на рабоце: канечне, ёсць нямала зламыснікаў, ix трэба церабіць, але нельга так агаляць дрэва. Яно можа засохнуць без кроны.
        Не ведаю, што было б са мной, каб я маўчаў, як умелі таіцца, быць цішэй вады i ніжэй травы, а то i ратавацца даносамі іншыя. Можа, уцалеў бы, утрымаў бы сям'ю, а то i вылузаўся б на нечых слязах наверх, быў бы гнюсным падпявалам «бацьку ўсіх народаў», ніжэйшым бажкам, ладу, які яны ўсталёўвалі. Ды, як пазней уведаў, на мне выехаў, выратаваўся мой жа сусед па кабінеце — нашкрэбаў у органы цыдулку, што я «асуджаю метады работы партыі i НКВД» (цяпер той — заслужаны работнік культуры, на персанальнай пенсіі, мае машыну i дачу, некалькі разоў нават нядаўна падпісваў у гурце такіх, як сам, лісты ў газетах супраць нефармалаў i ВНФ). Гэта проста феномен савецкага ладу: ні ён — даносчык, ні суддзя, які пазней уляпіў мне восем гадоў (адседзеў я каля дваццаці), вінаватымі сябе не адчувалі i не адчуваюць, не пакаяліся, самае вялікае, на што здольная іхняя душа, дык толькі двудушна адмахнуцца: «Такі быў час!..»
       А час быў такі, што пасля «сігналу сумленнага чалавека» аднойчы ўночы ў нашай з Істай спальні ярка ўспыхнула святло, i мы, прытуленыя адно да аднаго, міжволі раптоўна абудзіліся, адразу не толькі страцілі сон, але i анямелі: у пакоі былі збянтэжаныя, абое ў начных піжамах i белыя, цесць ды цешча, а з імі тры незнаёмыя вайскоўцы з блакітнымі, як у лётчыкаў, адзнакамі.
         Старшы па званні — як помню добра, чарнявы, з выпуклымі вачыма i таўсматы, — запытаў, ці я такі i такі, а пасля загадаў падымацца: я арыштаваны. I паказаў мне адпаведную паперыну- бланк.
        Я не толькі не мог даць гэтаму веры, але i жахнуўся: я пад вартай? За што??? Дзе, калі i што я зрабіў дрэннае ўладзе???
      — Ваше пресечение свободы связано с подозрением в контрреволюционной деятельности, — зразумеўшы мае нямое запытанне, мабыць, звыкла для сябе, але для мяне вельмі пакручаста па мысленню i мове патлумачыў той. — Поднимайтесь! Быстренько!
       Цяпер адчула ўсё, што адбываецца, i Іста. А яно, тады простае i звычайнае, абрынулася адным страшным словам: хапун. Вось ён дайшоў i сюды, у генеральскую кватэру. Вось старшы назірае, як я апранаюся, а малодшыя па званні шныпараць па нашых пісьмовых сталах, абнюхваюць кожную паперку, а тое-сёе адкладаюць убок, для сябе.
        Нацягнуўшы коўдру да падбародка, Іста ўмольна зірнула на бацьку-камдыва:
        — Тата, што яны сабе дазваляюць? Яны — нашмат малодшыя па званні?
     — Не хвалюйцеся, дзеці, — вінавата i сарамліва прамовіў той (мы не ведалі, што нядаўна ён кідаўся да тэлефона званіць камандуючаму акругі, пракурору, але нечаканыя госці груба адпіхнулі яго i прыстрашылі законам i сілай). — Канечне, непаразуменне выясніцца, i Алесь хутка вернецца дадому.
      Старшы загадаў падняцца i Ісце; яна, разгубленая, паслухмяна ўстала, прыкрываючыся коўдрай. Каб, мабыць, не паказаць чужым мужчынам сваё цела, цяжарнасць. Але малойцы садралі з яе коўдру, пачалі мацаць швы.
        — Як вы абыходзіцеся з жанчынай! — не смелы бацька-генерал, а я заступіўся за Істу.
        — Тише, герой! — прысыкнуў на мяне старшы. — Они знают свое дело, так что не мешай.
      Яго падначаленыя, адкінуўшы ўбок коўдру, пачалі мацаць падушкі i матрац, а пазней аж да самай раніцы ператрасалі ўсю кватэру. Мяне адагналі ад усіх у асобны пакой, Іста імкнулася, прасілася да мяне, плакала, але яе не пускалі, як я чуў, маці i бацька як маглі супакойвалі яе, угаворваючы, што ёй няможна хвалявацца.
      — Я не магу не хвалявацца! — адказвала яна. — Я ж ведаю: ніякай контррэвалюцыяй ён не займаўся. Ён шчыры, добры, удзячны Савецкай уладзе, любіць Сталіна.
        — Значыць, яго адпусцяць хутчэй, — гаварыў ёй бацька.
        — Адтуль вельмі не адпускаюць...
     Калі мяне пад канвоем, са зброяй напагатове, як самага сапраўднага злачынцу, выводзілі з кватэры, мне не дазволілі развітацца з Істай; яна рвалася, але яе i бацькі, i канвойныя не дапускалі, перадалі толькі ад яе хатулёк з адзеннем i харчам. Нібы прадчуваючы вечнае развітанне, я скрозь слёзы намагаўся чым болей пазіраць на яе, каб добра запомніць дарагое мне аблічча, яе стан.
       Калі праз доўгіх восем месяцаў закончылася пакутлівае, з доўгімі нуднымі перапынкамі альбо, наадварот, з няспыннымі дзень i ноч допытамі следства, калі я зламаўся i падпісаў на сябе ды іншых паклёп, а пасля пачаў у таежным лагеры «перавыхоўвацца», уведаў: арыштавалі цесця-камдыва. Як «саўдзельніка банды Тухачэўскага», хоць той, наколькі я ведаў, не толькі ніколі не размаўляў, але нават i не сустракаўся з ім. Тым не менш цесця расстралялі адразу ж пасля кароткага следства i суда.
      Але гэтая цяжкая навіна была не апошняя тады для мяне: неўзабаве схапілі i Істу. Як «члена сям'і ворагаў народа». Яна, бедная, слабенькая па сіле, хутка счэзла i загінула на лесапавале.
    Цешча мая ўцалела, нават больш — на трэці дзень вайны паспела выскачыць з Мінска i перабрацца да Волгі, да сваіх далёкіх родзічаў. Яна не прызналася, які лёс напаткаў яе мужа, дачку i зяця, зманіла, што ўсе мы на вайне i што яна згубіла наш след. Бяда i гора яе загартавалі, яна ўзяла сябе ў рукі, адолела сваю нервовую хваробу i падняла на ногі ўнука, гэта значыць нашага з Істай сына.
       Першы раз убачыў я роднага сына неўзабаве пасля вайны, калі мяне вызвалілі i я здолеў знайсці яго ў прыволжскім сяле, тады яму было звыш дзесяці гадоў; другі раз сустрэўся з ім у Маскве ў пяцьдзесят шостым годзе, калі вярнуўся са ссылкі, калі сын вучыўся ва універсітэце i марыў стаць фізікам-ядзершчыкам. Калі-небудзь я, можа, раскажу пра тыя нашы нялёгкія сустрэчы, калі бацьку прыходзілася па волі лёсу знаёміцца з сынам, а сыну — з бацькам, калі абодва маюць розныя нават прозвішчы. Што да цешчы, дык яна да смерці мне не даравала, лічачы, што найперш я вінаваты ў такой страшнай трагедыі яе родных. Як казала мне з дакорам, за «проклятый белорусский язык, за твой национализм, а следовательно, и за контрреволюционную деятельность...».
1992
 
Першае каханне 1
 
         У Віці Шпака таксама было яно, першае ўзнёслае i ашаламляльнае каханне. Узнікла яно, праўда, цяжка сказаць калі, не з таго-сяго, як кажуць, а рыхтавалася ўсім яго маленствам. Спачатку ён чула, збянтэжана зведаў далікатнае, пяшчотнае пачуццё ў першым класе да маленькай, дробненькай дзяўчынкі Волечкі з суседняй вёскі. Яму падабаліся яе галоўка, хораша зачасаныя русявыя валасы, белыя банцікі на кароткіх косках, заўсёды чысценькія прыталеныя сукеначкі, белыя каўнерыкі i манжэцікі, а таксама яе прыгожы почырк. Пазней, у пятым класе (у новай школе, у васьмігодцы), ён адчуў хваляванне, калі заявілася ў ix новая вучаніца, Таня — дачка прыезджага калгаснага агранома. Таня зачаравала яго не хараством, акуратнасцю, як Волечка, a дзіўным бляскам велікаватых чорных, нібы ў цыганкі, вачэй, усмешкаю i нейкаю нечаканаю для дзяўчынкі гарэзнасцю: яна вольна паводзілася на уроках, не папускалася хлопчыкам, смела ўступала з імі ў сутычкі, была вялікаю ахвотніцаю да ўсякіх гульняў, паходаў ды экскурсій, здаецца, не могучы пабыць у спакоі ні хвіліны. I з Волечкаю, i з Таняю неўзабаве разышліся яго сцежкі-дарожкі: першая ў свой час, пасля чацвёртага класа, пачала хадзіць у іншую, чым ён, школу, а другая перестала яму падабацца. Ды пасля восьмага класа разышліся таксама: Таня пайшла ў дзевяты клас Вішнёўскай дзесяцігадовай школы, а ён — Драўлянскай. Іншае, болей пяшчотнае, трывожнае ды глыбокае, адным словам, сталае, пачуццё нахлынула на яго ў дзесятым класе. Гэтае пачуццё ўжо смела можна назваць першым каханнем. Звычайна, як чытаў Віця, пісьменнікі пішуць пра сваё ці нечае юначае каханне прыкладна так: ёсць у класе прыгожая «яна» i яе, красуню, кахаюць, лічы, усе хлопцы з класа. Кахае пакутліва i «ён» — ціхі, спакойны, няўклюдны, сарамлівы, але добры душою. «Яна» выбірае не «яго», a іншага — спрытнага, смелага, хоць у рэшце рэшт чытач ці не ведае, што далей, у сталым, ужо не вучнёўскім, жыцці адбываецца, ці дазнаецца, што праз які дзесятак гадоў «яна» ўжо не вабная, звычайная са звычайных, выклікае ў душы «яго», чалавека ўжо вядомага, сямейнага, толькі спачуванне ці шкадаванне, светлую журботную памяць пра маладыя гады. Віця Шпак у дзесятым класе не быў ціхі ды сарамлівы. Наадварот, з усіх шаснаццаці хлопцаў-равеснікаў ён вызначаўся шустрасцю, рэзкасцю i нават, можа, яшчэ i шанцаваннем. Ён меў добрую памяць, кемнасць — вучоба давалася легка, без ніякай натугі, як некаторым зубрылам; на ўроках фізкультуры ён быў увогуле першы, бо спрыт, сіла памагалі хутчэй за ўсіх бегаць, скакаць, шпурляць цяжар ды ўвішней рабіць гімнастыку. Карацей, усё гэта ды яшчэ яго кампанейскі характар рабілі яго душою класа, школы. Па-другое, ні адна з дваццаці аднакласніц яму не падабалася. Hi да кога не адчуваў узнёслага пачуцця. Пра пачуццё ды каханне ён толькі марыў альбо чытаў у кнігах ды бачыў у кінафільмах. Праўда, па нейкай невядомай нават яму самому прычыне ён паводзіўся дзіўна: свае думкі пра каханне глыбока хаваў, а з чужога кахання пасміхоўваўся ды пакепліваў. Можа, i за гэта неўзабаве быў жорстка пакараны. Можа, нават лёс адпомсціў яму i за Іру Ламаку. Тая, як ведаў ён, як бачыў увесь клас, была самааддана ў яго закахана. Яна з незвычайным здзіўленнем ды з зачараваннем пазірала, як ён хораша адказваў на ўроках, паказваў спрыт i ўмельства на фізкультуры, дужаў, усюды браў верх над аднакласнікамі, чырванела, калі ён загаворваў да яе, i на ўроках пісала яму запіскі, папікаючы, што ён зашмат пазірае на некаторых дзяўчат, ці запрашала яго на спатканне. Ён-то загаворваў часамі да яе, але не зусім ласкава, даводзіў яе сваімі словамі да плачу, а на яе запіскі адказваў рэзка i непачціва. «Іра, выкінь лухту з галавы, — звычайна перадаваў ён ёй калі- нікалі запіску з аднымі i тымі ж словамі. — Па-першае, вось што, міленькая: на каго хачу, на таго i пазіраю. А па-другое, перш чым марнаваць свой час, вучы болей алгебру i трыганаметрыю, бо будзеш мець у атэстаце тройку...» Іра, атрымаўшы такі адказ, заўсёды апускала галаву i ціха плакала. Ён не шкадаваў яе. Наадварот, нават цешыўся: так табе, таўстуля, i трэба. Але Іра не адступала. Hi ў класе, ні ўвечар у клубе, куды яны ўжо не тоячыся хадзілі ў кіно альбо i на танцы. I вось неспадзявана пад самы канец навучальнага года, у красавіку, заявілася ў школе Даўгапол. Яна была ўжо не вучаніца, але яшчэ i не настаўніца: летась, як хутка ўсе ўведалі, скончыла непадалёку, за вёрст пятнаццаць, дзесяць класаў, паступіла на завочнае ў педінстытут. Сюды, у Драўлянскую дзесяцігодку, яе прыслалі піянерважатай, бо іхняя ранейшая піянерважатая выйшла замуж i паехала ў горад. Калі яна ўпершыню зайшла па нейкай патрэбе ў іхні дзесяты клас, усе не толькі здзівіліся ці ўразіліся, але i анямелі. Дзяўчаты, мабыць, пазайздросцілі: перад імі была яшчэ, лічы, іхняя равесніца, але ўжо не вучаніца, не падлетак, як усё яшчэ лічыліся яны, а самастойны чалавек. Той, хто ўжо працуе разам з настаўнікамі, бывае з імі на педсаветах, слухае ўсіх i кажа сваю думку, хто атрымлівае ўжо зарплату, мае i іншыя перавагі. Яна не была вышэйшая па росту за Іру Ламаку ці іншых дзесяцікласніц, але, маючы на год болей, была станістая, на гордай яе галаве была прыгожая прычоска, плечы вабна акругліліся, грудзі паглядна ўзвышаліся, ногі былі стройныя i лёгкія. I ў дадатак да ўсяго яна мела ўжо адмысловую — рухавую, крышку гуллівую — хаду. Адным словам, яна ўжо больш, чым вучаніцы, набрала жаночага хараства. Хлопцы пры ёй таксама заціхлі, не маглі адвесці зачараваных позіркаў. Даўгапол, чамусьці сумеўшыся ад іхніх вачэй, ад яго, Віцевага, настойлівага позірку, успыхнула чырванню. Мусіць, зусім не чакала такой сустрэчы, душою адчула, што цяпер адчувалі да яе дзесяцікласніцы, збянтэжылася ад сваёй перавагі і, добра нічога не сказаўшы, вышмыгнула з класа. На новым уроку Віця быў разгублены, няўважлівы. Ён мала слухаў, пра што гаварылі вучні, настаўнік, a калі яго паднялі i пра нешта запыталі, дык ён i не ведаў, пра што ў яго пытаюць, i, канечне, толкам не адказаў. «Я ўсё бачыла, — пісала ў запісцы ў гэты дзень Іра. — Яна цябе ўразіла. Ты з-за яе страціў развагу. I дарэмна. Яна нічым не лепшая за нашых дзяўчат. Можа, толькі табе аднаму здаецца, што яна незвычайная...» Ён на гэты раз нічога Іры не адказаў. I гэта, здаецца, больш пакрыўдзіла, прынесла ёй пакут, чым тады, калі ён адказваў рэзка i непачціва. Не вытрываўшы, на апошнім уроку Іра прыслала яшчэ адну запіску. У ёй было ўсяго адно слова: «Дурань!!!» 2 За некалькі дзён Віктар абсачыў i ўжо добра ведаў, у каго Даўгапол кватаруе, што яна робіць не толькі ўдзень, але i па вечарах. Бадай увесь светлы дзень яна была ў школе, валтузілася- важдалася з вучнямі малодшых класаў. Здаецца, толькі i мільгалі па школьным калідоры, з класа ў клас яе сіняя спадніца, белая блузка i чырвоны гальштук на шыі, i няможна было запыніцца на ёй вокам. Тут была блізка, тут жа апынулася ўжо далека ці недзе нават схавалася. Увечар, да позняй ночы, яна была дома, нікуды не выходзіла, чытала i пісала за сталом — відаць, рыхтавалася да летняй студэнцкай сесіі. Ён на другі ж дзень знаходжання Даўгапол у Драўляным, калі сцямнела, стаіўся каля гаспадынінага плота i праз шчыліну між дзвюма палавінкамі фіранак пазіраў на яе — на яе мочку вуха з задатою завушніцаю, на шчаку, на поўныя вусны, на кірпаты носік i высакаваты лоб, што часта зморшчваўся i нахмурваўся ў задуменні. Ён любаваўся, а яна чытала, пісала i, здаецца, адчувала, што нехта на яе пазірае: колькі разоў падымала галаву i пазірала ў акно, у шэры красавіцкі вечар, а пасля падымалася, падыходзіла да акна, адхінала фіранку i доўга ўгледжвалася ў красавіцкую цемень — ён тады мусіў з заміраннем сэрца адскокваць, хавацца за шуло i з трывогаю чакаць: выйдзе на двор ці не? Не, не выходзіла, вярталася i зноў садзілася за стол. Хутка, праз нейкі тыдзень, ужо ўсе вучні старэйшых класаў ведалі, што ён закахаўся ў новую піянерважатую; мабыць, чуткі дайшлі i да Даўгапол, бо яна пачала рашуча пазбягаць яго. Ён жа, наадварот, пачаў хадзіць за ёю, як кажуць, следам — стараўся сустрэць яе на калідоры ці на дварэ, убачыць у якім-небудзь класе, загаварыць, папрасіць, каб яна дазволіла ёй у чым-небудзь памагчы. Яна, чырванеючы, коратка, адным-двума словамі, адказвала, адмаўлялася ад яго помачы i знікала з яго вачэй быццам па нейкай сваёй вельмі пільнай справе. Ён спакутаваўся, змарнеў. Яго яшчэ не загартаванае сэрца не вытрымлівала нечаканай паводкі пачуццяў. Адчуваў: мусіць пагаварыць з Даўгапол. Не пагаворыць, не скажа, што ў яго на сэрцы, не ўведае яе думак — зусім зняможацца. Але не ведаў, як i з чаго пачаць. Пісаў ёй дома, на ўроках у школе процьму запісак, лістоў, але ўсё рваў: здавалася, піша то цьмяна, то кепска, зусім не тымі словамі. Ад разгубленасці, бяссілля аж страціў сваю былую дзёрзкасць ды рухавасць, стаў збянтэжаны, няўклюдны. Калі б хто яму сказаў раней, што ён будзе такі, дык ніколі не паверыў бы. А цяпер i сам пераканаўся: каханне — не толькі ўзнёсласць, але i вялікі цяжар, вялікая пакута. Яно ўсё пераварочвае ў душы, туманіць розум. Аднакласнікі, канечне, бачачы яго пакуты, прыціхлі ў зацікаўленым чаканні, што ж будзе далей. Іра Ламака хадзіла ў школе i па-за школаю засмучаная, наплаканая. Яе, можа, не толькі прыгнечвала яго абыякавасць да яе, але i разгубіла, уразіла да роспачы яго нечаканая закаханасць да новай піянерважатай, падкошвала маладая рэўнасць. Неўзабаве напружанне, пакуты выбухнулі болем. На школьным вечары, прысвечаным Першаму мая. Ужо тады, калі адбыліся ўрачыстая частка, невялікі канцэрт i пачаліся танцы. У Драўлянскай школе настаўнікі не асцерагаліся рабіць для вучняў танцы, запрашаць на ix вясковую моладзь — сваіх выпускнікоў ці зусім незнаемых людзей. Яны лічылі, што трэба вучняў змалку вучыць танцаваць старыя i новыя танцы, культурна паводзіцца адно з адным, з гасцямі, а гасцям таксама трэба ўмець абыходзіцца з дзецьмі, з настаўнікамі. Ён, Віктар, заўсёды быў спакойны, што на школьныя вечары прыходзілі i пастароннія, але сёння адзін госць прыйшоўся яму не даспадобы. Лепш было б, каб той сюды не заявіўся, увогуле не ведаў у Драўлянае дарогі... Танцавалі ў спартыўным зале. Іграў школьны аркестр, якім кіраваў настаўнік спеваў, танцавалі настаўнікі, вучні, госці. Падахвочаныя, асмялелыя, кружыліся ў вальсе ці вытупвалі танга, здаецца, самыя сарамлівыя i няўмелыя, а ён, Віктар, як усе кажуць, добры танцор, не весяліўся, стаяў у кутку зала каля складзеных матрацаў i з заміраннем сэрца, з рэўнасцю кідаў позіркі на непажаданага госця — высокага чарнявага хлопца ў куртачцы, з чорнымі вусікамі, — які ці стаяў каля Даўгапол, штосьці нашэптваў ёй на вуха, i тая радасна ўсміхалася, ці раз за разам запрашаў яе на танец. Адным словам, ад Даўгапол ні на крок не адыходзіўся. Ён, як казалі, быў яе аднавясковец i сёння прыехаў сюды на матацыкле. Можа, сам прынёсся, можа, i яна запрасіла. Віктар ні на хвіліну не выпускаў ix ca свайго поля зроку. Даўгапол жа нават ні разу не зірнула на яго, нібы i не бачыла. Ці яму здавалася, ці так яно было i на самай справе, але сёння яна была казачна прыгожая — у белых туфліках, ліловай сукенцы, з завіўкаю, лёгкая, спрытная. Бянтэжачыся, ён не мог асмеліцца запрасіць яе на танец. Ды замінаў i яе даўганогі вусаты аднавясковец. Калі зайгралі дамскі вальс, Даўгапол адна з першых у зале запрасіла партнёра на танец. I канечне ж яго, гэтага задаволенага шчасліўца. Ад рэўнасці, пакуты ў Віктара аж зайшлося сэрца. Каб не бачыць гзтую парачку, ён думаў ужо цішком пакінуць зал i пайсці дадому. Але, нібы адчуўшы толькі маленечкі яго pуx, тут жа да яго пакіравала Іра Ламака. Гэтае яе запрашэнне было яму зусім не мілае, недарэчнае, але нідзе не дзенешся, мусіў пайсці танцаваць. Заўважыў: кружачыся i ўсміхаючыся, Даўгапол упершыню затрымала на ім позірк, нібы зацікаўліваючыся, хто ж яго запрасіў на белы вальс. Але толькі на міг. Бо неўзабаве зноў стала да яго абыякавая, пазірала ў вочы свайму партнёру, пасміхалася i легка кружылася. Віктар танцаваў моўчкі, стараючыся не пазіраць на Іру. А яна, відаць, рыхтавалася да гэтага вечара, бо была ў новай прыталенай блакітнай сукенцы, здаецца, з такою ж пышнаю, як i ў Даўгапол, завіўкаю, з жоўтымі завушніцамі, лёгкая, увішная. Яна зрэдзь падымала галаву, намагаючыся зазірнуць у вочы, але тут жа зноў апускала: ён не зважаў амаль на яе, быў побач у думках з іншай, бо выцікоўваў, дзе Даўгапол, што яна робіць, як паводзіцца. — Віця, — мусіць, адчуваючы, што танец вось-вось скончыцца, першая загаварыла Іра, — прачніся! Хіба не бачыш: з цябе ўсе смяюцца. Ты з-за яе страціў не толькі розум, але ўжо зусім аслеп i аглух... А яна не вартая таго. Яна — ганарліўка, выскачка, але нічым не лепшая за іншых. Яна звычайная. Толькі што старэйшая за нас на год, ужо не вучаніца, дык ужо ўяўляе сабе... Ды, бачыш, у яе ёсць хлопец... Ён маўчаў, адчуваючы, як гэтыя, можа, i слушныя, словы не прыносяць яму палёгкі, а, наадварот, яшчэ болей паддаюць болю. — Хочаш, я пагавару з ёю? — нечакана ўжо не з папрокам, а са спачуваннем запытала Іра. Зноў зірнула яму ў вочы, вусны яе затрымцелі, вейкі часта заміргалі. — Ну, каб яна так не ганарылася, не паводзілася як багіня... Каб не пазірала на цябе, як на дзіця ці нейкага непаслухмянага i дзёрзкага хлапчука... Каб... — Не трэба, — папрасіў ён, ужо не шукаючы вачыма той, што выбіла яго з раўнавагі, — не гаварыць з ёю, не... Разумееш... — Ды ўсё разумею... — ціха прамовіла яна, i з куточка яе левага вока выплыла i пацякла па шчацэ слязіна. Іра не выцерла яе, каб ніхто не заўважыў яе разгубленасці ды адчаю, толькі дакранулася шчакою да яго плечука. — Толькі аднаго не ведаю: чаму ёсць шчаслівыя, удачлівыя i чаму ёсць нешчаслівыя, няўдачлівыя... Ды чаму вы, хлопцы, такія... Ці не бачыце нічога, ці нейкія дзіўныя... Віктар нічога болей ёй не сказаў, бо асцерагаўся сёння яе пакрыўдзіць. Бадай, упершыню адчуў: Іра — не такая сумная ды надакучлівая, як ён лічыў дагэтуль, a зусім іншая, можа, нават больш разважлівая, чулая ды добрая, чым ён. Не яна перад ім, а якраз ён вінаваты перад ёю. Ды, на жаль, змяніць нешта цяжка, бо, відаць, няможна загадаць свайму сэрцу: змяніся, пакахай не гэтую, a іншую! Толькі моўчкі падакляраваў сабе: ніколі не будзе з сённяшняга вечара кпіць з Іры, будзе паважаць яе. Бо, як сам убачыў, нялёгка, нават цяжка, калі не толькі не паважаюць, не цэняць твае светлыя парывы, але i абыякавыя да ix ці, яшчэ горш, i пасміхоўваюцца з ix. Болей ён не танцаваў. Болей не стараўся сачыць за Даўгапол, хоць усё роўна заўважыў, калі яна з даўганогім хлопцам падалася з залы. Неўзабаве выйшаў i ён. Не хацеў ісці ўслед, але нібы самі павялі ногі. На школьным двары нікога ўжо не ўбачыў, пачуў толькі матацыклетны гул, што хутка аддаляўся ад школы, ды ўбачыў святло, што доўгім промнем урывалася ў цемень, асвятляла вуліцу, платы i таксама аддалялася, імкнулася наперад i наперад. Віктар трушком пабег следам за гукам i святлом, адчуваючы незвычайны адчай, а таксама i трывогу. Здавалася, у гэтыя начныя хвіліны ён траціць нешта самае дарагое ў сваёй душы, аддае яго без бою, увогуле, ён баязлівы, нікчэмны чалавек, варты толькі жалю. Бегучы, ён ужо не чуў матацыкла, бо заглушваў яго сваім тупатам па бруку, але бачыў, што светлы прамень павярнуў з гэтай вуліцы, бліснуў у цёмнае неба, а пасля асвяціў іншую вуліцу, дзе кватаравала Даўгапол. Там, на Пясках, неўзабаве святло i патухла. Значыць, хлопец давёз сваю зямлячку да яе кватэры i запыніў матацыкл. Віктар запаволіў бег i, аддыхваючыся, пайшоў павольней, каб у чуйнай цішыні тыя не пачулі яго крокаў. Вялікая вёска, лічы, ужо спала. Толькі сям-там сіне — ад уключаных тэлевізараў — свяціліся вокны ды таксама там-сям гарэлі невялічкім агнём начныя настольныя лямпы — у гэтых хатах, як ведаў, ёсць маленькія дзеці. Сэрца яго тахкала, аж, здаецца, ціснула ў горла. У вушах звінела ад напружання. Па знаёмых абрысах — дашчаным плоце, бетонных, пабеленых вапнаю слупах, па высокай хаце, паблізу якой стаяла высозная антэна, — пазнаў, што падыходзіць да суседавай хаты. Тут зусім запаволіў хаду, пайшоў на дыбачках. Ля плота старой Альдоны стаяў матацыкл, паблізу яго, на лаўцы, сядзелі Даўгапол i гэты непажаданы госць. Размаўлялі. Віктар ста ў, затаіўся. Ведаў: падслухоўваць непрыгожа. Але ён не мог пакінуць госця сам-насам з Даўгапол, не ведаў, што трэба рабіць, дык запыніўся ў нерашучасці ды ў аняменні. — Слухай, ды ты ўжо знайшла сабе паклонніка... — пачуў ён зневажальны, кплівы голас. — Сам бачыў: адзін белабрысы, з яўна ўжо вытыркнутым пушком пад носам увесь вечар не зводзіў з цябе сваіх луп, вожыкам пазіраў на мяне... — Не выдумляй, — адказаў яму жаночы голас. — На вечары сёння былі адны дзеці... — Той вожык — ужо не дзіця... — Ты раўнуеш? — услед за словамі данёсся гарэзны смех. — Не раўную, але... Ну, разумееш... — Перастань, не зважай на дробязі... Ты ж прыехаў не папікаць мяне. Так? Тым больш што я перад табою ні ў чым не вінаватая. Больш ён нічога не пачуў. Наступіла доўгае маўчанне. Але неўзабаве здагадаўся, што гэтая цішыня незвычайная: Даўгапол i хлопец цалаваліся. «Значыць, яна яго кахае», — горка падумаў ён i ціха сышоў адгэтуль. Але дадому не падаўся, доўга блукаў па вёсцы, пакуль не пачуў, як з Пяскоў загудзеў матацыкл i пагнаў перад сабою святло па драўлянска-стаўбцоўскай шашы. 3 «Добры дзень, Ніна Адамаўна! Вы, канечне, здзівіцеся, калі атрымаеце гэты ліст. Па-першае, ліст будзе не з далёкіх якіх мясцін, а з нашага Драўлянага, па-другое, Вам піша вучань той школы, дзе Вы працуеце цяпер. Я не ведаю, Ніна Адамаўна, як усё Вам расказаць пра тое, што хачу. Ды асмельваюся прызнацца: я — Віктар Шпак з дзесятага класа. Мой бацька працуе на трактары, a маці — на ферме. Я вучуся яшчэ i вучуся няблага, троек i двоек не маю. Калі скончу школу, дык хачу паступаць вучыцца на агранома, каб зноў вярнуцца ў Драўлянае i жыць тут. Ды i наш дырэктар саўгаса, Валовіч, кажа: «Можаш ехаць у горад i вучыцца там, а можаш працаваць у нас i вучыцца завочна». Як Вы, Ніна Адамаўна, параіце мне зрабіць? Я, Ніна Адамаўна, ведаю, што Вы маеце сябра, таго, што прыязджаў да нас на вечар на матацыкле, але я хацеў бы пісаць Вам лісты. Ці згодны Вы будзеце на гэта? Адкажыце. Толькі не падпісвайцеся сваім сапраўдным прозвішчам, a назавіцеся, скажам, Мішам. Наша паштарка можа прачытаць употай ліст i расказаць усім, дык лепш няхай яна ўсяго не ведае. Я вельмі чакаю Вашага адказу, як салавей лета. Буду вельмі рады, калі Вы мне напішаце. Усяго Вам добрага. В.Ш.». 4 «Віця! Я атрымаў твой ліст, уважліва прачытаў. Праўда, я не зусім здзівіўся, што прыйшло гэтае пасланне, я яго нават нібы чакаў. Чаму? Ды многае было ўжо відаць. I не толькі мне аднаму. Я не ведаю, што табе адказаць. Ты пытаешся, ці дам я згоду, каб мне пісаць, але я за гэтым пытаннем бачу іншае, большае. Я разумею, здаецца, чаму ты хочаш пісаць якраз мне. Я ўжо ведаю: ты — добры вучань. Амаль выдатнік. Ты, як усе настаўнікі кажуць, вельмі здольны, абавязкова паступіш у ВНУ, будзеш добра вучыцца. Але цяпер ты — яшчэ вучань. Ты яшчэ не павінен адносіцца да мяне так, як адносішся цяпер. Мне той, каго вы называеце Бусел, даў ужо заўвагу: «Да нас дайшлі чуткі, што ў вас раман з вучнем. А гэта, разумееце, для нас усіх пляма, сорам. Вы павінны тут жа абарваць усё, спыніць i выкінуць з галавы». Дык от я, Віця, прашу цябе: не пазірай больш так на мяне, не хадзі за мною ўслед i не пішы мне ніякіх лістоў: ты ставіш мяне ў няёмкае становішча, выбіваеш з раўнавагі. Што датычыць сябра, пра якога ты пішаш, дык ведай: мы вучыліся з ім разам дзесяць гадоў, сябравалі. Нашы бацькі хочуць, каб мы пажаніліся. Але нам яшчэ рана пра гэта думаць: i яму i мне трэба яшчэ вучыцца. Ён, як i я, таксама завочнік, толькі я паступіў у педагагічны, а ён — у інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі. Паслухай мяне, Віця. Ад сябе я табе раю больш зірнуць на Іру Ламаку з вашага класа. Яна — чулая, добрая дзяўчына. I, галоўнае, яна кахае цябе. Усяго табе добрага. Не крыўдуй. Міша». 5 Мінуў цёплы май, a ўслед за ім прайшоў i гарачы чэрвень. Віця Шпак быў разгублены, з парушаным спакоем ды з вялікім адчаем (Даўгапол рашуча загадала не пісаць ёй болей лістоў, не хадзіць услед, нават расказала пра яго залёты свайму сябру-земляку, i той аднойчы «па-мужчынску» пагаварыў з ім), але здолеў утрымацца i школьныя экзамены здаў амаль толькі на пяцёркі. Праўда, паступаць вучыцца на агранома не збіраўся. Хацеў застацца працаваць у саўгасе на машыне (у школе здаў экзамен i на шафёрскія правы) i паспрабаваць паступіць пазней на завочнае, але не вытрываў матчыных слёз ды бацькавых строгіх вымоў, паехаў у горад i ўдала здаў экзамены ў інстытут. I зарадаваўся неўзабаве, што не настаяў на сваім, паслухаў бацькоў ды настаўнікаў: у тое ж лета Даўгапол выйшла замуж за свайго земляка i выехала з Драўлянага. Верыць, што ён усё ж зможа дабіцца ад любімай ім дзяўчыны ўзаемнасці, ужо не выпадала. Засталося толькі глыбока ў сэрцы затаіць сваё каханне, перажываць ды вучыцца перамагаць сваю першую вялікую няўдачу. Пазней, як часта бывае, іхнія сцежкі зусім разышліся: Даўгапол знікла, нібы растварылася ў гэтым вялікім свеце, a Іра Ламака, не паступіўшы, падалася ў раённы горад на будоўлю. З часам — з вучобаю, у паездках, у рабоце, адным словам, з новымі ўражаннямі i клопатамі — ягоны сардэчны боль пачаў слабець, быццам кудысьці западаць, а то i пакрыху забывацца, a калі ўспамінаўся, дык ужо са сталай усмешкаю. Як пра шчырае, але наіўнае сваё юнацтва. Гады недзе праз чатыры былы аднакласнік у адным ca сваіх лістоў напісаў яму, што Іра Ламака выйшла замуж за вёрткага шафёра, атрымала ў горадзе кватэру, жыве заможна i не тужыць, а вось Даўгапол, як ён уведаў ад яе бацькоў, развялася, гадуе малога сына адна i каецца, што рана выйшла замуж i выбрала не таго за мужа. Гэтыя навіны нічога ўжо не змянілі ў Віцевым жыцці: ён пакахаў сваю аднакурсніцу i меўся з ёю жаніцца. Толькі пазней, калі стаў сем'янінам, працаваў, набіраў цяжэйшую ношку гадоў, часамі зусім нечакана чамусьці ўспамінаў i Даўгапол, i Іру Ламака. Успамінаючы былую аднакласніцу, дакараў сябе, што ў свой час быў не зусім чулы, а думаючы пра маладую піянерважатую, адчуваў трапяткое хваляванне i пяшчоту ды шчыра лічыў: сапраўднае каханне зведаў якраз тады, калі быў малады. 1984 Броня З расказу Кастуся Ю. ...Высакаватае неба лёгка i прыемна імгліць блакітным, крыху падбеленым ад сонца мроівам; зялёны, сямтам з павялым i паджоўклым лісцем альхова-бярозавы прылесак i трохі далейшы хвойнік ціхія, без ніякага шолаху; на парыжэлым, з высокімі зялёнымі купінамі лузе спакойна пасецца статак, а каля яго важна i задуменна стаіць высокі, мабыць, стары бусел; навокал жнівеньская яснасць i цеплыня, што, аднак, ужо на спадзе лета i гэтага залацістага дня, навяваюць шчымлівы неспакой. Як i ластаўкі, якія нечакана вынырнулі аднекуль плоймаю, пакружыліся над лугам i статкам, а затым апалі i паселі ў доўгі шнурочак на блізкім электрычным дроце. Кастусь (ён тыдзень таму вярнуўся з войска, гасцюе ў бацькоў, а сёння вось, пасля полудня, падмяніў маці i стаў пастухом), абапёршыся на левай руцэ, сядзіць на адной назе, бачыць усё гэта знаёмае, роднае i не бачыць: ён больш i пільней пазірае на суседку — з ёю цяпер адбывае іхнюю пастухоўскую рату. Яна, Броня, на гадоў сем-восем старэйшая, не сказаць, каб красуня пісаная, але багатая на цела i сілу, паглядная маладзіца, пагаманіўшы з ім, нацягнула на вочы белую касынку i зараз спіць, лежачы на спіне на сваёй куртцы. Дык вось ён прагна азірае яе загарэлыя шчокі, поўныя вусны, вузкаваты падбародак, белую пад ім, а далей таксама парудзелую ад сонца шыю i лапік цела ніжэй, дзе за выразам у халаце цесняцца ў бялюткім станіку высокія грудзі, што ўздымаюцца-апускаюцца пры дыханні, а таксама аспакайнелыя на жываце рукі i загарэлыя спрытныя ногі ў мяккіх тапачках. Гэтая Броня (яна прыйшла нявесткай у дом іхняга суседа тады, калі ён, Кастусь, быў яшчэ зусім хлапчук), здаецца, i раней, да яго службы, i цяпер, пасля яе, мела i мае яго за падлетка: усё з тымі ж жартамі i лёгкімі кпінамі. Праўда, сёння, калі сядзелі i размаўлялі, дык яна, ловячы ягоныя позіркі i нібы бянтэжачыся, прыкрывала далоняй глыбакаваты выраз на грудзіне, абцягвала падол халата на калені, пунсавела, а пасля, нібы ратуючыся ад няёмкасці, папрасіла, каб ён адзін пасачыў за статкам, а ёй дазволіў падрамаць, бо ёй «вечна не хапае сну». Ён, канечне ж, згадзіўся, але не мог адвесці ад яе позірк, i яна нават сонная ўзбуджала яго, пад'юшчвала тое ў ім, з чым ён не мог саўладаць. Усё больш i больш дваістае пачуццё захліствала ягоную душу: радаснае здзіўленне, узбуджанасць i заадно сорам, што яго так вабіць жаночае цела, змушаючы з кожнай хвілінай часцей біцца сэрца i мацней шугаваць кроў у скроні, што так хочацца працягнуць руку i пагладзіць Броню па маладой назе, павесці яе далей за калена, дзе, як бачыў, белае i туга-поўнае цела. Ад напружання ажно пацямнела ў вачах. Адчуваючы, што, можа, ніколі больш не будзе такіх спрыяльных хвілін, нямеючы, што яго хутка могуць аблаяць, а то i ўдарыць па носе, ён па неадольным мужчынскім поклічы ўрэшце перамог сорам i боязь, апусціў трапяткую руку на Броніна абласканае позіркам калена i павёў яе вышэй ды вышэй, з узрушэннем адчуўшы неўзабаве хвалюючую пяшчотнасць пруткіх сцёгнаў. Броня, хоць спала, усё ж учула штосьці насцярожлівае, уздыхнула, здрыганулася ўсім целам, а рукой абцягнула ніжэй падол халата. — Броня... — перарывіста паклікаў ён, нахіліўся над яе тварам і пасунуў касынку ёй на валасы, зусім блізенька бачачы яе вусны, рэдзенькi і светлы пушок над імі, даўгаваты нос і заплюшчана- прымружаныя вочы, ужо з трапяткім хваляваннем адчуваючы водар i цяпло жаночага цела. Броня нечакана адплюшчыла вочы, у ix, вялікіх, шэра- зеленаватых, поўна ўтрапёнага страха — яна рэзка, нібы ад штуршка спадыспаду, падхапілася, але толькі ад гэтага трапіла ў ягоныя рукі. Тут жа моўчкі паміж імі ўскінулася ярасная барацьба. —Ты — што ? — здаецца апамяталася ўжо ад сну яна. — Не трэба! Чуеш ты ці не? Сорам i боязь не толькі не паніклі, але яшчэ i пабольшалі. Юр — таксама. Ад гэтай барацьбы, ад дотыку цел. Броня нечакана ўчапілася за яго валасы, адцягвае яго ад сябе, ды валасы кароткія, ёй не ўдаецца адпіхнуць — ён неўзабаве, упершыню ў сваім жыцці, здолеў падгарнуць на жанчыне халат да грудзей, змусіў прыпадняць- апусціць яе клубы i разамкнуць надзіва дужыя ногі, суцішыцца i моўчкі, глыбока ў душы заўсклікаў ад таго, што паволі іхнія плоці яднаюцца. Броня, мабыць, ашаломленая, скораная, зморшчылася і цяжка ці адрачона застагнала — мабыць ад ягонай нястрыманай рэзкасці, а то i прычыненага ёй болю, моцна самкнула вусны i пакорліва ўжо аддала яму ўладу над сабою ды адкінула ўбок галаву. Ён адчуваў, што робіць усё не так, што яна незадаволеная; каб супакоіць, апраўдаць сябе, а то i зноў жа несвядома, па мужчынскім поклічы, цалаваў яе ў пульсуючую шыю, шчаку, але ўжо брала верх не ягоная развага, а цела, плоць: іх нельга было стрымаць, яны палымнелі і быццам нават шалелі. У вачах па волі ўсё больш цямнела, а то і ўвогуле знікаў увесь зямны або нябесны свет; у вушах штосьці чароўна зазвінела — не, не рэзка, не балюча, а вельмі прыемна для слыху. Ды вось зусім нечакана яе асляпіла велізарным снапом агню, ударыла па ім маланка, што ён ажно пранізаўся сыходным агнём, болем. У адчаі, у знямозе ён утуліў голаў Броні ў грудзі i застагнаў, нібы ад гэтага будзе суцішак ад таго невядомага любасна-страшнага, што ён зведаў першы раз, пасля чаго ён з хлапчука павінен стаць мужчынам... Броня нібы знерухомела, дазваляла яму ўсё, што ён жадае, ды ён пачаў адчуваць, што вяртаецца свядомасць i паўстае неспадзявана нялёгка, што ім час разлучацца целамі, што выйшла ўсё не так, як ён уяўляў, марыў пра гэта (асабліва ў апошнія месяцы ў вайсковай казарме, калі нясцерпна чакаў, калі здолее вырвацца ў цывільнае жыццё i трапіць у яго ўжо дарослым). Калі ён лёг побач, Броня хуценька абцягнула на ногі халат i прыкрыла рукой вочы. «Яна пакрыўдзілася! — апякла яго ўжо халодная як лёд думка. — Я яе абразіў. Але як супакоіць яе, што я не хацеў яе ні пакрыўдзіць, ні абразіць?» — Ну, што скажаш? — сама падала голас Броня, i, як пачулася, яе голас быў зусім не такі, як раней, а чужы, можна сказаць, варожы. Ён — ні слова. — Ты ж — сіламожац! Гвалтоўнік! Я магу аддаць цябе над суд! Невыносная пакута: няма для яе i для сябе таксама паратавальных ці проста ўдала ці хітра прыдуманых слоў. Яму было не так страшна, што яна яго пасадзіць, як тое, што яна можа яго зненавідзець. — Чаго маўчыш? Гавары! — Выбачай... — нарэшце прамозіў дрыготкім голасам, адчуваючы, што на вочы нагортваюцца зусім няпрошаныя слёзы. — Я першы раз такое... Яна тут жа адхінула руку i зірнула на яго ўжо, здаецца, з цікаўнасцю. Ён жа апусціў галаву i затуліў вочы складзеным ў кулакі рукамі — i каб не плакаць, i каб яна не бачыла, што ён слабкі як мужчына. — Ты зажадаў жанчыну? — ягоныя вушы чуюць яе ўжо лагодны голас. — Вельмі зажадаў? — Броня ўзяла яго за рукі, адвяла ix ад твару. — Так? Ён па-ранейшаму маўчаў, не могучы падняць на яе вачэй. Яна ж сагнутым пальцам выцерла яму слёзы на шчоках, ціха i яшчэ больш лагодней запытала: — Чаму ж ты не папрасіў? Па-добраму? — Я саромеўся... — нарэшце падаў ён голас. Броня нечакана пацягнула яго да сябе, паклала галаву сабе на грудзі, заласкала яе: — Ты — i мужына ўжо, i хлапчук яшчэ... — Затым, праз хвіліну: — Я хоць падабаюся табе? Ён хітнуў галавою ў знак згоды. — Ці, можа, па-твойму, я нават прыгожая? Ён зноў паўтарыў тое ж. — Пакахаў? Ну, не маўчы. Будзь мужчынам. Скажы смела i ясна. —Кахаю. — I хочаш, каб была я тваёй любай? — Хачу. — Завабіў i ты мяне, Кастусёк... — нечакана прызнаецца яна. — Каб ты не быў мне любы, дык ніколі я не паддалася, як не паддавалася іншым. Я i сілу маю, i не толькі адбівацца, але i добра біцца магу. Ды, кажу, не супраціўлялася вельмі... Не люблю, ледзь толькі цярплю свайго п'яніцу. Жыву з ім найперш з-за дзяцей. Але хачу ласкі, любові, пяшчоты: я ўсё ж жанчына i яшчэ, як бачыш, не старая... Броня адхінула ягоную галаву, доўга, пільна i з кожным мігам усё цяплей i лагодней пазірала яму ў вочы, нібы хацела адчуць, што ў яго там, у тайніках душы, а пасля павабіла да сябе i сама дала паўраскрытыя вусны. Нават, здаецца, зусім нязмушана паказала, як трэба цалавацца, i ён быў пакорлівы, упершыню адчуваючы адмысловыя слодыч i галавакружэнне. — Будзеш са мной далікатны, ласкавы? — пасля запытала шэптам. Нават больш — душою: — Будзеш мяне галубіць, мілаваць? Як самую-самую прыгожую, добрую, жаданую i дарагую табе? — Буду. — Але я патрабавальная. Калі ўлюблюся як след, дык запатрабую i ад цябе ўлюбіцца як след. Насуперак усім. Майму апівошу, яго i тваім бацькам, нават насуперак усёй вёсцы. Я змушу цябе хадзіць за мной ценем, нікога іншага не бачыць. Можа, нават ажаню на сабе. Не баішся? — Не. — Я люблю мілавацца. Ты толькі расцвяліў мяне, дык цяпер пяшчотна паласкай, скажы мне чароўнае слова. I не адно, — гаварыла i сама пяшчоціла яго галаву, шыю, плечы, сама паказала, дзе i што рабіць ягонай руцэ. — Ну, кажы мне, любы, чароўнае слова! — Якое? — асмялела здзівіўся ён, сціскаючы далоняй яе белыя тугія грудзі. — Няўжо ні адной дзяўчыне яго яшчэ не гаварыў? — Не. — Нікога не любіў? — Не. — А мяне любіш? — Люблю. — Дык i кажы, не, адмыслова, хораша шапчы пра гэта! Ласкаі, пяшчоць i шапчы, каб я забылася пра ўсё на свеце, каб хацела быць толькі тваёй i каб я адкрылася табе ўся. I целам, i душой. — Люблю... Моцна, хораша... Усёй душою... — шаптаў ён, адчуваючы, што ўжо не толькі шугае яму кроў у скроні, але палымнее, усё больш трымціць i яна, а пасля прыпадае да ягоных вуснаў, моцна i ўтрапёна цалуе, ціхенька i нібы жаласна альбо адчайна войкае i ахкае, звіваецца ўсім целам, становячыся зусім безразважлівай, a калі безразважлівасць пачынае агортваць i яго, Броня ўладарна вабіць, i яны несвядома, але разам з тым па магутным поклічы зноў пазнаюць адно аднаго. Хоць Кастусь да сённяшняга дня не ведаў вось так блізка жанчын, але цяпер неяк ці міжволі па мужчынскай здагадцы адчуў, што цяпер Броня не проста яго, але адкрылася яму ўся, па-сапраўднаму жадае якраз яго, дык ён павінен быць асцярожным, пяшчотным, даваць моц не юру i сіле, a летуценнасці. Броня нічога не прамаўляе, маўчыць — не, не зусім так, яна не маўчыць, яна цалуе, звіваецца, жаліцца, адчаіцца, выдыхвае іначай, i гэтае інакшае без слоў проста паказвае, што ён ёй любы, жаданы, што яна радасная, шчаслівая, разам з ім спявае дзівосную i чароўную песню закаханых, i што гэтая песня магутнейшая за ўсякі разважлівы i мудры гімн... ...Гадоў пятнаццаць таму гэта было. Праўда, не доўга, усяго некалькі месяцаў, пакуль не ўведалі пра гэта ў вёсцы. I ў Броніным, i ў Кастусёвым доме ўскіпелі разлад i вайна; выяўленыя Броніным дамагацелем i агалошаныя па ўсёй вёсцы жаночымі шэптамі, яны сказалі ў сваіх сем'ях: мы кахаем адно аднаго, калі вы лічыце, што мы грэшнікі, дык мы гэты грэх змыем тым, што мы пажэнімся. Але ix разлучылі — не так Бронін муж, які больш поўзаў i плёўся, адзічэлы, каля платоў, чым хадзіў i свядома думаў i гаварыў, не так ягоныя даволі прыстойныя бацькі, як Кастусёвы маці i бацька, паўстаўшы сцяной супраць таго, каб ён, хлопец, «раскідваў чужую сям'ю i сіраціў дзяцей, якія маюць бацькоў». Кастусь, хоць i кахаў Броню шчыра i самааддана, не пераламаў на сваё. Скарыўся ад таго, што, як казалі бацькі, Броня i муж памірацца, будуць разам гадаваць сваіх сына i дачку, пакінуў вёску, Броню i з'ехаў у горад. Броня час ад часу вырывалася i прыязджала да яго; у пакоі, дзе ён кватараваў, плакала, што «цяпер ёй нямілы ўвесь свет i не хочацца жыць»; ён глыбока разумеў, што вінаваты перад ёю, без яго яна жыла б усё ж лягчэй, супакойваў, прасіў дараваць яму, але не зрабіў таго, пра што шаптаў ёй у хвіліны ашаламляльнага любоўнага шалу. Бедная Броня супакойвала яго: «Такая ўжо наша доля...» Паволі, месяц за месяцам, яны сустракаліся ўсё менш i менш, а пасля перасталі бачыцца ўвогуле. Ён ажаніўся; Броня, як яму расказвалі, нейкі час пахадзіла наўмысна вясёлая, на мяжы нейкага дзіўнага ці, лепш сказаць, нездаровага смеху, а пасля пачала піць, а п'янай мянялася, была грубая, лаялася альбо плакала... Летась яна памерла ад рака... Кастусь жыве, жонка i два сыны здаровыя, дагледжаныя, задаволеныя ім, але ён не можа не ўспомніць i не падакараць сябе за тое, як павёўся тады, калі высакаватае неба легка i прыемна імгліла блакітным, крыху падбеленым ад сонца мроівам, калі лес быў ціхі, зялёна-паджоўчаны, калі пасвіўся статак, а каля яго думаў свае думы стары бусел, калі было ясна i цёпла, а ён, хлапчук-мужчына, са здзіўленнем, з радасцю, з хваляваннем i пажаднасцю пазіраў на маладую i вабную маладзіцу, якая не проста побач спала, а хораша i велічна ляжала на зямлі, выпраменьваючы здароўе, сілу i красу...
 
1993—1994  

Дарога 1

 
Палуднёвая пара. Ліпеньскае сонца — не круглае ды маленечкае, як у звычайны цёплы дзень, a нібы расплаўленае, разлітае шырокім кругам — вісіць сама высока на пабялелым, амаль без блакіту небе. Гарачынёю ды- хаюць зямля, каменні, нібы пераліваецца-мітусіцца блакітнае павет- ра; ад спякоты, здаецца, агнём гараць голыя плечы, на лобе буйнымі кроплямі выступіў пот. Ён цячэ струменьчыкамі па шчоках, трапляе на вусны — i ў перасохлым роце робіцца солана. Я, абуты ў цяжкія ялавыя, з белымі жалезнымі заклёпкамі чаравікі, у выцягнутых на каленях картовых штанах, пад поясам якіх вільготна ад поту, у газетным капелюшы, ужо каторую пару — з раніцы, калі было яшчэ свежа i халаднавата ад расы, — дубасіў сырой тоўстай метровай калодкай па каменнях, забіваў ix у цвёрды грунт. Тыя каменні, што я ўжо ўбіў, здаецца, лезлі ў зямлю з ахвотаю, але вось тэты — тоўсты, пляскаты — ніяк не лезе, толькі ўціскае, мор- шчыць пад сабою тугі пясок. Ад працы гараць, пацеюць у рукаўках далоні, ныюць локці i плечы, агортвае стома, i я, спадзеючыся на кароценькі адпачынак, зірнуў на другога трамбоўшчыка, на свайго аднавяскоўца Антона, старэйшага на гады тры, ніжэйшага, але болей плячыстага: ён, як i гадзіну-дзве назад, усё гэтак, здаецца, ціха i без спеху таўчэ i таўчэ ўсё новыя i новыя каменні, аж калоцяцца мускулы рук, i не думае адпачываць. Хоць стаміўся i ён: цячэ вунь ручайком з лоба пот, збіраецца на доўгім носе i падае кропелькамі долу, але Антон не спыняецца, усё трамбуе, калі-нікалі паварочвае галаву то да аднаго, то да другога плечука i выцірае аб ix пот з носа. Я нарэшце не вытрываў, не збаяўся, што з мяне, такога «рабо- чага», пасмяюцца маладыя языкатыя дзяўчаты — яны падносілі нам з крушняў каменне. Я прыпыніўся, абапёрся грудзінай на калодку i прыбітую да яе зверху невялікую, на паўметра, кій-ручку, за канцы якой абедзвюма рукамі падымаў i апускаў дасюль калодку, аддыхваўся, чуючы, як сохне, сціскаецца ад сонечнай гарачыні спіна, як торгае кроў у скронях. Падышлі дзяўчаты — у выцвілых сініх штанах i ў кедах, у выпаленых сонцам станіках i хусцінках, — прынеслі перад сабою на апушчаных руках каменне. Здаецца, нават не зірнулі на мяне, прамаўчалі. Відаць, таксама стаміліся. Моўчкі кінулі ля нас каменне i адышліся. Я павярнуў грудзінай калодку, сам павярнуўся i ca стомаю паглядзеў на прымлелы наш, янкоўскі, лес, на новую, у вёрст пяць, дарогу. Яе мы брукуем ад Дзераўной замест старой, выбоіністай, мясцінамі вельмі пясчанай, сыпкай улетку, мокрай ды гразістай увосень. Пазіраў, бачыў i чуў непадалёку нашу дарожную тэхніку: з бліскучымі вальцамі цяжкія каткі, што поўзалі па дарозе то ўперад, то назад i ўціскалі пясок, за каткамі гудзеў грэйдэр, што адвалам распіхваў кучы пяску, засыпаў яміны, раўняў дарогу, i далёка ўперадзе, ля самага лесу, там, дзе пералівалася-мітусілася паветра, кратаўся скрэпер — зразаў грунт на пагорках. Ад мройлівага паветра ні вадзіцеля самага далёкага адсюль скрэпера, Васіля, ні брыгадзіра, дзядзькі Стася — самага сталага чалавека нашай маладой брыгады, — не было відаць, як i зусім не бачна за імі i акоранай сасновай жэрдкі праз усю дарогу. На жэрдцы пасярэдзіне вісіць жоўты трохкутнік з чырвоным абадком, а на трохкутніку намаляваны сагнуты чалавек, які ўпіхвае ў грудку пяску рыдлёўку. Такі самы знак i ля дзераўнянскай павароткі, там, адкуль мы пачалі ўкладаць брук. Яшчэ ў нашай брыгадзе дзве грузавыя машыны, адна з ix, самазвал, возіць пясок з кар'ера, дзе стаіць наш экскаватар, другая дастаўляе з блізкіх i далёкіх палёў каменне. Самазвал сёння сапсаваўся, стаіць ля Дзераўной, у БМУ, там i шафёр ды экскаватаршчык, рамантуюць яго; грузавік недзе на ніўнянскім полі, ён павінен вось-вось вярнуцца. Як будзе тут i дзяўчаты-грузчыцы скінуць каменне, тады мы пойдзем палуднаваць. Толькі я, сёлетні выпускнік тутэйшай дзесяцігодкі, самы малады з нашай хлапеча-дзявочай брыгады, куды сабралася моладзь з блізкіх вёсак, падумаў, што трэба перасіліць сваю стому, узяцца зноў трамбаваць, як пачуў сярод назойнага шуму каткоў, грэйдэра i скрэ- пера далекаватае ціхае, але натужнае вуркатанне грузавіка, — сэрца маё, здаецца, спачатку прымлела, так заціхла, што не стала чуваць яго, а пасля так раптоўна азвалася, як вынырнула аднекуль з глыбіні, што я мусіў прыжмурыцца ад болю. Я адчуў, што разгубіўся i захваляваўся: едзе грузавік, едзе i яна, Вікця, у якую я за гэтыя два тыдні, што працую тут, вельмі закахаўся. Закахаўся, праўда, не ўпершыню, бо з бояззю, тоячыся ад усіх, кахаў некаторых харошых з твару аднакласніц, але ніколі пра гэта ім не прызнаўся. Цяпер, як мне здавалася, кахаю зусім інакш. Ca сталасцю ды сур'ёзнасцю. Вельмі хачу пра гэта сказаць Вікці, бо вельмі хачу, каб i яна мяне пакахала. Зноў коса пазіраю на Антона: ці не прыкмеціў ён мае хваляванне. Але той, выціраючы аб плечукі спацелы твар, так i не прыпыніўся ні на хвілінку, тоўк i тоўк калодкаю каменне, большыў брук на невялікай бездарожнай лапінцы стаўбцоўска-налібацкага шляху. Ад моцных удараў аб зямлю з яго бярозавай калоды адлушчылася, абвісла i трасецца беларудая кара, а на ручцы пасярэдзіне ўсё больш вылазяць наверх цвікі, i ручка пачынае паднімацца-апускацца на ix, замінаць, але Антон, вельмі ядавіты да работы, хоць можна было на хвіліну якую прыпыніцца i забіць каменей цвікі, не зважаў на гэта, усё трамбаваў. «Ці два ў яго сэрцы? — з зайздрасцю падумаў я. — Адкуль толькі бярэцца ў яго сіла?» Я зноў, адчуваючы яшчэ большую ад кароценькай перадышкі стому, пачаў гэтаксама трамбаваць: ніяк няможна, каб Вікця ўбачыла, што Антон працуе, а я стаю. Я не толькі баяўся яе насмешкі, без чаго яна, здаецца, i жыць не можа, але мне i самому хацелася пахваліцца, што я не гультай i не такі ўжо «маладзенькі» сярод усіх астатніх, на гады тры-чатыры старэйшых за мяне. Грузавік пад'ехаў абочынай дарогі ад Дзераўной, запыліў — следам за ім цягнулася шэрая пясчаная сцяна. Яе не зносіла ўбок, бо не было ветру, а пакрысе, жаўцеючы на сонцы, яна асядала долу. Ужо здалёку ўбачыў, што ў кузаве на каменнях сядзіць толькі рабаціністая, вельмі дужая Гэлька, a Вікця — у кабіне побач з Фэлікам. Сэрца маё зноў спачатку заціхла, а пасля затрапяталася хутка- хутка. Можа, i ад таго, што я добра ведаў: нядаўна дэмабілізаваны Фэлік думае жаніцца і, здаецца, вельмі ўпадабаў Вікцю. I мяне каторы ўжо дзень палохае не толькі тое, што Фэлік, якога я цяпер ненавіджу, такі смелы, a i тое, што Вікця, здаецца, яго ўпадабала. Машына пад'ехала i прыпынілася паблізу нас, ля саменькага неглыбокага рова, абціснула яго бераг, i я, не перастаючы трамбаваць, правым вокам убачыў задаволенага, са шчасліваю ўсмешкаю Фэліка, убачыў ля яго невялікую, з чорнымі валасамі галоўку з круглаватым прыгожым тварыкам. Мне здаецца, што Фэлікава i Вікціна галовы вельмі блізка адна ад адной. Фэлік, нарэшце, вызваліушы рукі ад руля, не асцерагаецца, што мы ўсё бачым, прыхінуўся, абняў Вікцю, i яна, мусіць, не зусім шчыра пішчучы, не адрывалася ад яго, сядзела побач, пакуль ён не пацалаваў яе ў шчаку. Толькі пасля выскачыла з кабіны, скокнула ў роў, шчасліва ўсміхалася. У гэтую хвіліну яна — высакаватая, вельмі стройная ў трыко — была надта харошая, як красуня на карцінах. Вікця, усё смеючыся, паднялася, стала адною нагою на задняе кола машыны — яе трыко пры гэтым яшчэ больш абціснулася, паказала, якія стройныя яе ногі, — ухапілася рукамі за борт кузава і, матлянуўшы кароткімі распушчанымі валасамі, перавязанымі ля галавы гумкай, ускочыла наверх. Адчыненыя дзверцы ўсё яшчэ хіляліся, рыпелі. Сюды высунуўся Фэлік, прыжмурыў левае вока. Я не вытрываў гэтай пераможнай ухмылкі, адвёў позірк; маўклівы Антон нават не зірнуў на машыну сваім адным вокам, нібы нічога не бачыў i не чуў. Я ж коса кінуў яшчэ позірк на Вікцю: яна, седзячы на каменнях, глядзела на нас, пасміхалася («Няўжо так усцешыла яе Фэлікава заля- цанне?»), а пасля, сустрэўшыся позіркам з маім, нечакана пасур'ёзнела. — Малавата, малавата вы, хлапцэ, падагналі!— заківала яна гала- вою.— Можна было i далей умасціць. Відаць, болей сядзелі, чым рабі- лі. Антон прамаўчаў, толькі, здаецца, яшчэ больш сярдзіта, раздзіма- ючы шырокія ноздры ды прыкусваючы сасмяглыя вусны, заляскаў калодкай, i я зразумеў, чаму ён сярдзіты: i ён, як i ўсе астатнія хлопцы, нядаўна гэтаксама заляцаўся да красуні Вікці, i яна спачатку яму, як i кожнаму, усміхалася, жартавала, заманьвала, а пасля высмеяла за гэтае кавалерства, асароміла. Хлопцы-няўдачнікі хутка перажылі гэта, па-ранейшаму ліпнуць да яе, а Антон зацяўся — не дакарае, не ліпне, але болей яе як не бачыць. — Дзе дзядзька Стась? — спытала Вікця. — Трэба нацкаваць яго на вас — лепей будзеце таўчы... З такім спрытам мы i да зімы нейкую там вярсту не забрукуем i нічога не заробім... Таўкачы! Антон зноў прамаўчаў. А я не ведаў, як трэба аджартаваць. A апраўдвацца, што мы добра працуем, стараемся, не варта: Вікця ўсё роўна яшчэ да нечага прычэпіцца, скажа дасціпней, а то i асароміць, не дасць, каб яе перагаварылі. Фэлік — невысокі, але плячысты, у вайсковых зялёных штанах i ботах, у чырвонай майцы — вылез з кабіны, адшчапіў бліжэйшы ад сябе борт — каменне абсунула, выгнула яго, як адшчапіў i з другога боку, адскочыўся, кінуўшы борт уніз: у кузаве было поўна камянёў, i палавіна ix адразу, абіваючы край борта i грукочучы, пасыпалася ў роў. Узбіла там перагрэты пясок, стукалася адзін аб адзін ды пырскалася дробненькімі адбітымі кавалачкамі. Некаторае, руда- чырвонае ўсярэдзіне, крохкае, каменне расколвалася папалавіне, а то i зусім на маленькія драбкі. Калі каменне далей само не падала, Вікця i Гэлька пачалі піхаць каменне нагамі — i яно адно за адным кацілася долу, на верх крушні. — Не згружвайце ў адну кучу! — нарэшце, прыпыніўшыся, зірнуў на грузчыкаў i сярдзіта сказаў Антон. — Трэба думаць i пра тых, хто будзе ix тут разносіць. Грузчыцы паслухаліся яго, намесніка брыгадзіра i вельмі сур'ёзнага хлопца, перасталі скідаць, прыхінуліся да таго борта, што — цяпер добра не змацаваны — перагінаўся i гайдаўся; Фэлік, пасміхаючыся сам сабе, як змаўляючыся, падміргнуў Вікці, падаўся ў кабіну i ад'ехаўся — як ехаў i машыну падтрасала, з кузава па адным падала долу каменне. Прыпыніўся за крокаў дваццаць, i грузчыцы рукамі пачалі ўжо браць i скідаць на дарогу астатняе каменне. Калі зірнуў на янкоўскі прылесак, я ўбачыў, што сюды пешшу ідуць грэйдэрыст, скрэперыст i брыгадзір. Значыць, пойдзем ужо на полудзень. Вадзіцелі прыпыніліся ля машыны i пачалі жартаваць з грузчыцамі, брыгадзір, дзядзька Стась — гадоў трыццаці васьмі, высокі лысы мужчына, адзеты ў новыя шэрыя штаны, жоўтую з кароценькімі рукавамі тэніску, у саламяным капелюшы, — падышоў да нас з Антонам, зірнуў, колькі i як мы тут зрабілі без яго, пасля зайшоў на ўтрамбаваны намі брук, стаў на край уплясканага ў цвёрды дол каменя i пагойдаўся на адной назе, — але ні камень, ні пясок вакол яго нават не зварушыліся. Раней, як толькі я пачынаў брукаваць, было, што камень кратаўся i мне прыходзілася вяртацца i перабрукоўваць, Дзядзька Стась патаптаўся яшчэ па некалькіх маіх i адным-двум Антонавых каменнях i ix не зрушыў, але нам нічога не сказаў. Падышоў затым да правага боку дарогі, дзе стаяў я, прысеў i паглядзеў, ці ладна — роўненька па нацягнутым шнуры — клаў я ля ўзбочыны каменне. Доўга пазіраў i зноў маўчаў. — Хоць трыма вокамі глядзець, але не крывяць... — вылезшы зноў з кабіны, захіхікаў Фэлік, скінуў майку i пагладзіў сваю дужую, загарэлую да колеру бронзы грудзіну. Яму ніхто ке адказаў; не ведаю, як у каго, a ў мяне паднялася лютая злосць на Фэліка, а пасля, калi ўбачыў, як успыхнуў сарамлівай чырванню Антонаў твар, — i нянавісць. Дзядзька Стась раптоўна выпрастаўся, з гневам глянуў на Фэліка — i той, як i мы усе, вельмі паважаючы строгага, але справядлівага нашага брыгадзіра, зніякавеў, закруціўся, як вінаваты шчанюк. Пастаяў крыху навідавоку i схаваўся за машыну. — Абед, хлопцы, — чамусьці толькі нам сказаў дзядзька Стась. — Кідай калодку, Антоне. Адпачывайце, падсілкуйцеся. Пасля абеду, Антоне, будзь за старшага, мне трэба падскочыць у Стоўбцы... Я адразу паваліў долу калодку; Антон гэтаксама прыпыніўся, але не паваліў калодку, a ўзяў з зямлі невялікі камень, забіў на ручцы выпаўзлыя цвікі, абадраў з калоды адлушчаную кару i кінуў яе ў роў. Пасля ён падаўся па ўтрамбаваным намі бруку, туды, дзе мы сёння раніцай пачыналі працаваць, узяў свой i мой пінжакі, нашы сумкі з ежаю, вярнуўся сюды, бліскаючы адным вокам. Быў маўклівы і, здаецца, злосны. Ён першы, а я за ім услед залез у кузаў машыны. Тут у полі, пад сонцам, мы ніколі не палуднуем, пад'язджаем да лесу, садзімся ў бярозавым гайку на густой мяккай мураве. — Паехалі, дзядзька Стась, — сказаў з віною Фэлік, выйшаўшы з- за машыны, падняў i пачаў зачыняць борт. — Я пасля...— як i заўсёды, адмовіўся брыгадзір, збіраючыся i сён- ня есці адзін. — Едзьце ды на хвілін якіх трыццаць i зацягніце полу- дзень: гэтакая ж гарачыня! Пекла! Лепш вечарам пазней папрацуйце! Вікця, стоячы ў кузаве, стрэсла з грудзей, са штаноў пыл, паправіла валасы, усміхнулася — i ад гэтай яе ўсмешкі палягчэла, прапала стома, хацелася думаць пра нешта вельмі прыемнае. Але Вікця не засталася з намі: саскочыла долу i падалася да Фэліка ў кабіну. I я праз задратаванае акенца бачу, як яны там сядзяць блізка, плячо ў плячо, усміхаюцца. Ніхто не ведаў, як я цяпер зайздросціў шчасліўцу Фэліку, як шкадаваў, што я яшчэ такі малады, не быў у войску i не вывучыўся за шафера. Фэлік, увесь час рагочучы з Вікцяю, падвёз нас да бярозавага гайка, прыпыніўся. Як мы злезлі, развярнуўся i паехаў дамоў. Разам з ім паехала i Вікця. Паехала Вікця з Фэлікам у кабіне i вечарам... 2 Назаўтра, з самай раніцы, Вікця шапталася, пасміхалася з дзяўчатамі, i тыя, слухаючы яе, заліваліся смехам, часта кідалі насмешлівыя позіркі на Фэліка. Ён быў сумны, злосны, амаль не вылазіў з кабіны. Прывязе грузчыкаў i каменне з поля, сядзіць у кабіне i чакае, пакуль тыя разгрузяць. Калі аднаго разу Вікця паспрабавала сесці побач з ім, дык ён не пусціў: седзячы ў кабіне, трымаў за ручку дзверы i не даваў ix адчыніць. Антон, бачачы гэта, ляпаў калодкай і, здаецца, пасміхаўся. Павесялеў i я, аднак з трывогаю думаў, якая яна смелая ды хітрая, гэтая Вікця. Як добра ўмее прыблізіць i адштурхнуць!.. У гэты дзень Фэлік не падвёз нас да лесу на полудзень: як толькі ў апошні рэйс згрузілі каменне, развярнуўся i памчаўся дахаты. I мы ўсе гуртам, стомленыя, але вясёлыя, падаліся пешшу. Як i заўсёды, без брыгадзіра. — Дзівак гэты чалавек... — сказала Вікця, несучы на плечуку мужчынскую чорную, на доўгім поясе сумку з ежаю. — Ніяк не магу разгадаць гэтага нашага дзядзьку Стася... Нейкі ж надта нелюдзіна ён... — Табе толькі i засталося аднаго яго паэкзаменаваць... — усміхнуўся скрэперыст Васіль — высозны, але тонкі, бледны, — які, здаецца, вельмі хутка перажыў Вікціну насмешку з яго заляцання. — Усіх жа ўжо прымусіла, каб у любві прызналіся, i ўсіх жа ўжо абсмяяла. Васіль сказаў гэтак, а мяне пакрыўдзіў: застаўся я яшчэ, каго Вікця не асароміла. Але Васіль, відаць, не зважаў на мяне, лічыў зусім замаладым, раннім для такіх заляцанняў. Вікця прамаўчала, усміхнулася сама сабе. — Фэліку ж ужо, відаць, гэтаксама дала анучаю па зубах? — дапытваўся Васіль. — З такога фацэтнага кавалера, можа, i грэх смяяцца... — з жартам адказала Вікця. — Прывёз учора дадому i хваліцца, які ён багаты. Водзіць усюды i паказвае: паглядзі, які добры дом... «А гэта вось наш сад, нашы бджолы...» — яна гаварыла Фэлікавым голасам, i за ёю амаль упокат рагаталі i хлопцы i дзяўчаты. — A частаваў як, людцы мае!.. Чаго толькі не было на стале! Пасля усе куры, свінні свае паказаў, пахваліўся, колькі мае новых кашуль i шкарпэтак. У лазню з паўсотні венікаў ужо навязаў... Жонцы сарочак i трусоў, служачы за граніцай, накупляў... Я вось якраз падыходжу да памеру таго адзення... Я, слухаючы гэтыя абгаворы, адчуваў: можа, так усё i не было, бо Вікця можа цяпер i наўмысна шмат перакруціць. I сам сябе перасцерагаў: глядзі, Чэсь, не трапляй ёй на язык — каго-каго, а цябе, такога смелага i гаварлівага, яна зусім звядзе са свету! ...Сёння селі палуднаваць на новым месцы — на свежай зялёнай траве, у цяні ад вялікай разлапістай ды густой бярозы, — разгарнулі газеты, выклалі на ix усе свае ласункі — хлеб, вараныя яйкі, сырое i печанае сала, гуркі, малако ў бутэльках — i абселі «стол» з усіх бакоў, елі ўсе разам — як адна вялікая сям'я. Першыя наеліся дзяўчаты, адышліся, разаслалі свае пінжакі ды курткі i палеглі на спіны, падклаўшы пад галовы рукі. — Хай тлушчык завязваецца, — нікога не саромеючыся, пажартавала дужая, як мужчына, Гэлька i пагладзіла тугі жывот. — Толькі сёння не мяшайце падрамаць. Усе ўсміхнуліся, бо кожны ведаў: так, як яна хоча, яшчэ не было ніколі i не будзе: заўсёды яны, дзяўчаты, просяць спакою i заўсёды хлопцы не даюць ім ціха паляжаць, лезуць да ix, дурэюць. Янкоўцы — ні Антон, ні я — не лезем, i дзяўчаты, калі хочацца ім адпачыць, хваляць нас, папікаюць надта нахабных Васіля, Войтуся, Жэніка, а другою парою, калі працуем, калi ідзе між намі даверлівая гутарка пра ўсё маладое, дзяўчаты тады чамусьці якраз папікаюць нас з Антонам, кажуць, што мы цельпукі, што да нас ні адна дзяўчына сама не прыгорнецца. — Дадзім падрамаць, калі толькі пусціце прытуліцца... — усміхнуўся Васіль, першы з хлопцаў адвярнуўся ад «стала» i на каленях ды на руках папоўз да Гэлькі, лёг побач, i тая не ўцякала, дазволіла вялікую, нават нечуваную для мяне, вольнасць яго рукам. Праўда, пасля, калі яны, гэтыя рукі, «палезлі туды, куды ім няможна», Гэлька схапіла ix, сціснула, што Васіль не змог i вырваць, — i між імі пачалася валтузня, ад чаго Васіль хутка апынуўся наверсе, трымаў раскінутыя ў бакі дзявочыя рукі, пачаў цалаваць Гэльку. Яна i ca злосцю, i ca смехам крычала, што ёй цяжка. Моршчылася, адварочвала твар, які разружовіўся да чырвані, як спелы памідор. — Пусці, вой! — лямантавала Гэлька. — Злазь i ляж збоку крыцаю... Ад гэтага зайздроснага піску пачалі ўхмыльвацца другія хлопцы: Войтусь, пасміхаючыся, падаўся да Ядзі, Жэнік — да Люсі, i яны гэтаксама пачалі гарэзна валтузіцца i качацца па зямлі. Дзяўчаты, вызваляючыся, здаецца, злаваліся, але так «сердавалі», што хлопцы ад ix не адыходзіліся, ліплі i молада, як ад агню, чырванелі. — Хадзем, Гэлька, пашукаем ягад... — услых сказаў Васіль, усё яшчэ цалуючы яе ў шчокі ды цягнучы за руку, каб яна паднялася. — Уга, пайдзі цяпер з табою! — зарагатала тая. — Дык добрую ягадку знойдзеш! — Вой, які гадасны! Адлезь! — амаль у адзін голас вішчалі паблізу Ядзя i Люся. Юзік, Антон — спакойныя, сарамлівыя хлопцы — адышліся ў зусім іншы бок i палеглі на спіны; я згарнуў газеты ў адну кіпку, падпаліў яе — каб не засмечваць лес. Бачыў, што Вікця сядзела, паклаўшы падбародак на калена, усміхалася. Глядзела спачатку на гарэзных дзяўчат i хлопцаў, пасля павярнулася i зірнула на мяне. Усміхнулася так міла, што ў мяне сціснула дыханне ў горле. — Давай, Чэсік, пабарукаемся: хто дужэйшы... — нечакана сказала яна i махнула рукою, каб я падышоў да яе. Я засаромеўся: яна лічыла мяне зусім маладым, роўным па сіле дзяўчыне. Не зважала, што ў мяне ўжо i пышная прычоска, i вусы растуць, што я, нарэшце, закончыў ужо школу. — Хадзі, міленькі...— ужо як сур'ёзна папрасіла яна i, як убачыла, што сам я не падыду, падышла, узяла мяне за руку i пацягнула да сябе. Трымаючыся за невялікую, але дужую цёплую яе руку, я запа- лымнеў ад сораму, не хацеў уставаць: брыдка барукацца з дзяўчы- наю! Нібы нікога з хлопцаў я i не падужаю! — Ды грымні ты яе, малец! — пажартаваў Васіль. Ён не толькі дурэў з Гэлькаю, але i бачыў, чуў, што робіцца вакол. Я не змог выцерпець, што яна так доўга просіць, i падняўся, з сорамам усміхнуўся, затаптаўся на адным месцы, не ведаючы, як узяцца за дзяўчыну, a Вікця хуценька, што я не паспеў міргнуць, прыпала, хапіла мяне пад пахі, сціснула, перагнула ў паясніцы — i я, баючыся паваліцца на cпіну, ледзь устаяў на нагах, перагнуўся, замахаў рукамі, хапіўся за яе трыко, пачуў, што з мяне смяюцца. A Вікця ціснула мне падбародкам у шыю, аж скрыгітала зубамі, але сілы яе паволі слабелі, i я, ледзь утрымаўшыся, здолеў крутнуць яе ўбок — i цяпер ужо яна, саслізнуўшы цераз мой клуб, нахілілася, а я выпрастаўся, адчуваючы, што яна амаль вісіць на маіх руках. Каб хлопца, дык я гэтай хвілінай добра ляснуў бы спіною вобземлю, a Вікцю з асцярогаю, але па-дужаму пераціснуў, толькі пачаў шукаць рукою зямлі, каб абаперціся i балюча не ўдарыць, не пабіць ёй спіны. Вікця, моцна перагнутая, не змагла ўтрымацца, упала на спіну, цягнучы мяне за сабою, i я разагнуў калені, каб не прыціснуць яе, упаў, знецейкі моцна націснуў грудзінай яе грудзі, што яна аж зморшчылася. Яна войкнула, аж зяхнула, i я, баючыся, што прыціснуў яе, хацеў хуценька ўскочыць, але яна нечакана абхапіла мяне за шыю рукамі, прыціснула, i я з хваляваннем адчуў пякучы дотык тугіх грудзей, жывата, сцёгнаў — нібы правялі па мне нечым гарачым. Вікця пацалавала ў шчаку, i шчака мая суха запалымнелася. Я з сорамам скаціўся, лёг побач, але не мог яшчэ вызваліць шыю. — Ты самы лепшы за ўсіх... Я цябе люблю... — зашаптала Вікця, i я паверыў i не паверыў у яе шчырасць, але зусім разгубіўся: вось, вось яно, каханне! — Сёння будуць у нас танцы, прыходзь. Буду танцаваць толькі з табою, вось паглядзіш. Яна адпусціла рукі — i я мігам адскочыўся, як ад нечага недазволенага, грэшнага, сеў i з сорамам падумаў, што ўсе чулі яе гэтыя словы, усе бачаць на маёй шчацэ след пацалунка. — Не ўцякай, паляжы ля мяне... — шапнула Вікця, наляпала рукою ля сябе на зямлі. — Яшчэ адна будзе ахвяра любві... — уздыхнуў Васіль.— Ну i кры- вапіўка: нават дзіця не пашкадавала! Але глядзіце, людзі, хлапчанё, а як расчырванеўся! Чуе ўжо — халера — кабету... Зашумела маладая кроў... Вікця міргнула, каб я не зважаў, але пасля такіх Васілёвых слоў я не магу не толькі прылегчы ля яе, але не магу ўвогуле тут быць: мне хочацца праваліцца скрозь зямлю. Але адчуваю, што Вікця мілая, добрая; так смяялася з усіх, бо ўсе залішне смелыя, недалікатныя, а я вось далікатны, i яна адчула гэта. I, можа, не толькі адчула, але i пакахала. Як i я яе. З першага позірку. Усё ж які добры i мілы гэты наш свет! Як добра жыць у ім! ...На танцах у вялікім «смусаўскім клубе» Вікця — у чорнай кароткай спадніцы, у белай блузцы з маленькімі рукавамі, з пышнай прычоскай — была самая харошая з усіх дзяўчат. Амаль цэлы вечар яна напраўду танцавала толькі ca мною. Сама запрашала на дамскія вальсы, не адпускала, калі канчалі танцаваць, адводзіла мяне ў куток i абы пра што пыталася — я адказваў i добра не ведаў, што гаварыў ці добра гаварыў. Калі зноў пачынаўся танец i хто-небудзь з хлопцаў праставаў да нас, яна ціснула мяне за локаць — i мы зноў ішлі танцаваць. Ад кружні, хвалявання я ўзмакрэў, ды яшчэ без толку, каб выглядаць больш стала i вабней, надзеў касцюм, кашулю i гальштук. Другім хлопцам, адзетым у штаны i лёгкія тэніскі, было нашмат вальней i лягчэй. Я i радаваўся, што ўвесь час з Вікцяю, нікому яе, прыгожую, мілую, не аддаю, i трывожыўся, што вось-вось яна кіне мяне на насмешкі: бачыць жа маю таўкачаватасць. Збяжыць да некага другога, больш гаваркога, смелага: вунь колькі хлопцаў пазірае на мяне з зайздрасцю! Як зайгралі развітальны марш, Вікця ўчапілася за маю руку i прытрымала, каб усе выйшлі. Толькі мы пасля ступілі ў сені-веранду, дзе звычайна перад пачаткам кіно стаіць кантралёр i прадае білеты, як патушылі святло. Я адчуў, што хлопцы, што стаялі тут, пачалі адпіхаць мяне плячамі, наўмысна наступаць мне на ногі — я ўжо, можа, i збянтэжыўся б, а то i збаяўся б тутэйшых задзірлівых кавалераў, аддаў бы ім Вікцю, але яна з рашучасцю расштурхнула ўсіх, вырвала мяне з гурту, выцягнула на цёмны двор i прымусіла пабегчы, мінаючы маладыя пары, што ўжо расцягнуліся ад клуба да дзераўнянскай дарогі. Вікця жыла гэтую пару, што працавала тут, на дарозе, ля БМУ у прычапным вагончыку на колах: у адной палавіне спалі хлопцы, у другой — дзяўчаты. — Не пойдзем туды, — прашаптала Вікця, прытулілася да пляча, — чуеш, колькі там стаіць скалазубаў? Будуць ацірацца да раніцы i лезці ў дзверы ды вокны. Я хачу з табой пагуляць... — I яна ўзяла за пальцы маю апушчаную руку, захінула яе сабе за спіну, а пасля прыціснула мае пальцы пад сваёю пахаю, i я, вось так неспадзявана абняўшы яе, адчуў тугую яе спіну, цвёрдую зашчапку ад станіка, адчуў такое хваляванне, што мне стала i радасна, i трывожна, што здалося, што цяпер, ноччу, іду не па янкоўска-дзераўнянскай дарозе, a іду па нейкім невядомым казачным каралеўстве, іду з казачнай каралеўнай... — Вельмі чакаеш выкліку ў інстытут? — мусіць, бачачы, што я разгубіўся, запытала Вікця, як мы павярнулі i пайшлі па блішчастай i ўночы янкоўскай брукаванцы. — Чакаю, — прызнаўся я, неяк нялёгка вяртаючыся са сваіх мар на гэтую зямлю. — А я два разы, Чэська, паступала i два разы праваліла... — уздыхнула Вікця. — Летась — у медыцынскі, а сёлета — на завочнае ў педагагічны. Сачыненні спляжылі... Так што не шанцуе ў навуцы. Няздара я, мусіць, нейкая... Я дасюль не ведаў пра гэта, дык цяпер здзівіўся, што Вікця, меўшы столькі непрыемнасцей, усё ж заўсёды вясёлая, гарэзная. — Але не трэба больш пра гэта... — як папрасіла яна i мацней прыціснулася да мяне, прыпынілася, зірнула мне ў твар. Ці мне здалося ў цемені, што твар яе блізіцца, ці, заміраючы, я сам нагнуўся, але хутка нашы насы сустрэліся, размінуліся, i я адчуў яе халаднаватыя вусны. Ад першага ў сваім жыцці пацалунка я аслабеў, асмялеў i абняў яе за плечы, прытуліў, адчуў, як яна блізка i аддана прыціснулася грудзьмі. Адчуў, як пахнуць яе валасы, як мяне ўсяго захлынае нейкае дзіўнае мяккае жаночае цяпло. — Задушыш... — ціхенька засмяялася яна. — Малады, але гэтакі дужы... Чаго маўчыш? Прызнайся: любіш? Ці не? Я змаўчаў — не паварочваўся язык вось так ні з таго ні з сяго сказаць: я цябе люблю i вельмі моцна люблю. — Не бойся, з другіх смяялася, каб яны з мяне не пасміхаліся ды што ўсе такія з доўгімі рукамі... — як угадаўшы мае думкі, сказала Вікця. — З цябе не буду смяяцца. Ты гжэчны, не такі, як усе. Можа, нават i залішне ўжо нейкі далікатны, сарамлівы... Я прамаўчаў. Але калi праз хвіліну мы зноў пачалі цалавацца, я пачаў шаптаць, што вельмі-вельмі кахаю яе... У панядзелак, калі толькі прыйшоў на працу (прыйшоў заспаны, бо i ў нядзелю позна гуляў з Вікцяю), з трывогаю ўбачыў, што Гэлька, Ядзя, Люся пазіраюць на мяне i хіхікаюць, таўкуцца ля Вікці, а яна ім нешта шэпча. У мяне прыпынілася, здаецца, ад страху i крыўды сэрца, не мог дачакацца, калі дзядзька Стась, які даўно ўжо прыехаў ca Стоўбцаў, ад сям'і, ранішнім аўтобусам, скажа: «Ну, пара! Пайшлі на дарогу». Але брыгадзір сядзеў на камені, трымаў на каленях перагнуты вучнёўскі сшытак i нешта пісаў. — Малы, малы, а як упіўся, што клешч... I гне... — пачуў я, як Вікця шаптала дзяўчатам. — Ледзь абаранілася. Твар мой раптоўна загарэўся, i яго, мусіць, заліла чырвань: чаму я гэтак паверыў, быў такі шчыры? Дзеля чаго яна i з мяне строіць такія кепікі? Чаму яна такая? I Вікця, i дзяўчаты зарагаталі — аж узняў галаву i ca здзіўленнем зірнуў на ix сур'ёзны дзядзька Стась, усміхнуўся. Я ж, здаецца, зненавідзеў у гэтую хвіліну Вікцю. Любіў i ненавідзеў...



     Пайшоў на схіл жнівень. За гэтую пару мы яшчэ далей выбрукавалі дарогу, а я атрымаў вельмі чаканы выклік у інстытут на вучобу. Усе мяне, шчаслівага, павіншавалі з гэтым. Толькі адна Вікця, здаецца, пасумнела пасля гэтай весткі. Але я ўжо, як i Антон, не зважаў на яе, як i не чуў ды не бачыў, што яна робіць. У апошні дзень маёй працы на дарозе дзядзька Стась прывёз мне пад вечар са Стоўбцаў плату, прэмію. Я думаў, як толькі распісаўся ў ведамасці i паклаў у кішэню грошы, развітацца з усімі i пайсці дадому, але хлопцы так мяне не адпусцілі. Калі звечарэла, мы гуртам падаліся ў аблюбаваны лясок, паселі, разлажылі перад сабою пачастункі. — Ну, вучыся добра, Чэсь, — першы сказаў тост дзядзька Стась. — А вучыцца будзеш: маеш старанне, цярплівы, цягавіты. А дарогу мы ўжо давядзём да ладу, будзеш некалі ездзіць па ёй дадому са студэнцкім чамаданчыкам па сала, дык успомні i нас, i нашу работу тут. Пасля гаварылі амаль усе, жадалі мне добра вучыцца. Дзядзька Стась, як i ўсе, падпіў, развесяліўся, пачаў спяваць песні: да яго пад- села Вікця, прымушала яго дапіваць, «не пакідаць зла». Яна з ім вы- піла i на брудэршафт. I, як мне здавалася, сёння, каб захацела, магла i яго прымусіць заляцацца да яе: мела такую ўладу. Уладу красы. Як усе наспяваліся, нажартаваліся, — а я крыху сумотны ад ростані з сябрамі, — пачалі разыходзіцца. Я падаўся ў свае Янковічы з Антонам. — Чэсь, пачакай! — тут жа пачуў я Вікцін голас. Антон азірнуўся i мігам адвярнуўся, падаўся дадому адзін. Я не мог не прыпыніцца. Вікця падышла, зірнула з нейкім смуткам. Яна, канечне, хацела мне нешта сказаць, але, мусіць, чакала, што загавару першы я, хлопец. Але я маўчаў, пазіраў долу. На прыцемнены вечарам верас, на ўсыпаную рыжым шыгаллём зямлю, што пахла гарачынёю, смалой, мёдам, стомаю. — Выбачай, Чэсь, не крыўдуй... — як папрасіла, усё ж першая загаварыла Вікця. — Я i сама не ведаю, чаму i цябе так пакрыўдзіла. Ты ж не такі, як каторыя, ты добры, а вот найшоў дур... — i зірнула на мяне з такою пяшчотаю, што я, каб быў старэйшы, смялейшы ды разумнейшы, можа, нічога i не сказаў бы, але ўзяў бы яе за руку — i ўсё-ўсё перамянілася б, было б у нас з Вікцяю нешта новае. Я адчуваў, што гэтыя хвіліны вельмі важныя, але так i не здаўмеўся, што сказаць, не асмеліўся падысці да яе бліжэй. А яна — ці залішне паспадзявалася на маю сталасць, ці гэтаксама не асмелілася пасля ўсіх сваіх насмешак падысці бліжэй — стаяла, гэтаксама пазірала долу, наском кедаў шмаравала па зямлі, кусала сасмяглыя вусны. Ніколі я не бачыў яе такой нерашучай. — Ну, я найду даганяць Антона, — сказаў я, парушыў вельмі гнятлівую цішыню. — Усяго табе добрага. — Напішы, Чэсь, мне... — папрасіла яна, зірнула на мяне, i ці ў прыцемку, ці напраўду я ўбачыў, што яе вочы як затуманіліся. — Я буду чакаць твайго пісьма. Як напішаш, як уведаю твой адрас, тады сама табе буду пісаць. Напішаш? — Напішу, — адказаў я. — Добра, — сказала яна, зноў з пяшчотаю зірнула на мяне. I я зноў не вытрымаў яе гэтага позірку, патаптаўся, пажадаў ёй яшчэ раз усяго добрага i пабег даганяць Антона. 4 ...I вось зноў полудзень. Толькі ўжо праз дванаццаць гадоў. I не ў вёсцы, не на дарозе Стоўбцы — Кляцішча, a ў Мінску, на Камароўцы. Я, як i часта дагэтуль, зайшоў сюды купіць гуркоў ды памідораў у вясковых кабет. Гандлярак, пажылых i маладых, было шмат, i яны наперабой заклікалі пакупнікоў узяць толькі іхняе дабро; тых жа таўклося яшчэ больш, але яны не спяшаліся купляць што-небудзь, a хадзілі натоўпам між радоў, прыглядаліся, прыцэньваліся. — Бярыце, мужчынка, гурочкі, укропчык, — запрасіла i мяне яш- чэ маладая, прыгожая, загарэлая кабета ў светла-жоўтай даўгаватай сукенцы, — большыя во па рублю кіля, меншанькія — па семдзесят капеек... Звязка ўкропчыку зусім дарэмна, па пятнаццаць... Я запыніўся: хацеў паслухаць дарагую мне вясковую гаворку i хацеў непрыкметна яшчэ i яшчэ паглядзець на прыгожую кабету. Пачаў дзеля прыліку пазіраць на гладкі, пакрыты сашмараванаю бляхаю стол, на два сплеценыя з сасновага карэння i дзе-нідзе падладжаныя ўжо белым дротам кошыкі з ссунутымі на бакі старымі хусткамі: у кошыках зелянеліся гуркі. Свежыя, крамяныя, пахкія ад вятроў, сонца i расы. Пасля, калі я агледзеў не толькі стол, гародніну, але i мазолістыя, крышку зеленаватыя ад травы гаспадыніны рукі, яе крышку паўна- ваты ўжо жывот, які паказваў, што кабета ўжо раджала, i не раз, вы- сокія грудзі, доўгую прыгожую шыю, лыпнуў позіркам па загарэлым прыгожым твары — i мы пазналі адно аднаго: я — Вікцю, а яна — мяне. Усміхнуліся i, здаецца, абое абрадаваліся гэтай неспадзяванай сустрэчы: як-ніяк мы не бачыліся столькі гадоў. Папісалі спачатку адно аднаму лісты, а пасля i гэтая перапіска раптоўна абарвалася: яна, Вікця, напісала, што выходзіць замуж. — Чэсь? — усклікнула яна, заківала ад неспадзяванага дзіва гала- вою, пляснула па стале рукою, з захапленнем зірнула на мой дарагі шэры касцюм, белую кашулю i шыракаваты руда-чорны гальштук. — Пастарэў? — ужо без разгубленасці, а смела, толькі крыху з хваляваннем усміхнуўся я, бачачы, што Вікця не толькі ўжо добра ўсталелася, але i пастарэла: ёсць вунь — i нямала ix — маршчыны ля вачэй, на лобе, страціла некалькі зубоў, замест ix паставіла залатыя, мае сур'ёзны, сталы позірк. Не страціла толькі былой сваёй красы, а, наадварот, набрала яе, як кветка ў цяпло ды ў дождж, яшчэ больш. — Чысценькі які во! — пажартавала яна. Відаць, па-ранейшаму была смелай, гарэзнай. Толькі i я цяпер быў не такі ўжо сарамлівы, легка вытрымаў яе позірк. — Не тое што мы, вясковыя. Ведама, у горадзе жывеш, лёгкую работу маеш. Чула, колькі раз чула, як спраўна гаворыш па радыё... Журналіст... Пачую — сяду i паслухаю: ведаю ж чалавека, рабілі некалі разам, нават крышку ўлюбляліся... — i ўсміхнулася з сорамам, як за даўні свой грэх, i я не вытрываў, гэтаксама крыху засаромеўся. — Колькі раз бралася табе пісьмо на радыё напісаць, напомніць, што ёсць такая, але баялася, што смяяцца будзеш: мы ж людзі простыя... Куды там да вас... — Дзе ты i як цяпер жывеш, непераможаная красуня? — запытаў я, не зважаючы на яе астатнія словы. — Дзе? — паківала яна галавою. — На зямлі... I даўно пераможаная ўжо. Я тады, як ты пайшоў ад нас, зноў рабіла на дарозе, ля Стоўбцаў. Ой, колькі я таго камення папацягала! Яшчэ крыху быў дур у галаве, яшчэ кепікі строіла. I дажартавалася: наляцела на прыезджага шафера, i ён перажартаваў... Пасля не смяялася, а плакала, каб узяў... — яна нікога не саромелася, расказвала голасна, рэплікамі адказвала пакупнікам, колькі каштуе яе гародніна, злавалася, калі тыя нядобра гаварылі пра яе гуркі. — Жывём пад Мінскам, на яго радзіме. Ён шаферам робіць, я на птушкаферме. Трое дзяцей гадуем, дом свой, гарод, соткі маю. А ты? — Думаеш, я да трыццаці ўсё яшчэ хаджу халасты? — усміхнуўся я. — Ці так i не здолеў перамагчы якой красуні? — Ну, не... — зачырванелася яна. — Дзяўчат жа хапае... Ды цяпер гэтулькі многа пекненькіх дзяўчат. Каб i я разумнейшая некалі была, дык цяпер магла б быць жонкай такога важнага чалавека, у горадзе — пры газе, цёплай вадзе — жыла б... Але папікаю сябе i не папікаю: ты ж маладзейшы ды вучаны... Агледзеўся б некалі, мог бы яшчэ i не ўзяць. А са сваім мы абое рабое... Я гэтаксама ўсміхнуўся: што было б, каб гэтая вось Вікця была маёй жонкай. I, можа, зусім іншае жыццё было б. А якое — цяжка i сказаць. — Пэўне, бабы надта любяць: ладны ж?.. З такім i не грэх паўлюбляцца... — У мяне i жонка ладная, дзеці харошыя, — адказаў я. — Ведаеш... — ціха прашаптала яна, — каб зноў выпала калі з табою падужацца, дык, далібог, згадзілася б... Было не было... — i гарэзна бліснула маладым бляскам у вачах. — Пастарэла, растраціла малады агонь на дзеці, але не ўвесь яшчэ дур з галавы выйшаў... Помніш, якая я тады была? Дык i цяпер пачці гэтакая... — Калі ўжо тое было! — махнуў я рукою, падумаў, колькі за гэтую пару было ўжо чаго новага i вартнейшага. — Ды i дзяцінства было! — Ну, чаму дзяцінства? — не згадзілася яна. — Маладосць была. Самыя лепшыя нашы гады, можа... Цяпер мы інакш жывём, надта пра ўсё думаем, а тады іначай жылі... Вось жывеш-жывеш — возьме ды ўспомніцца, заные душа, захочацца нечага лепшага... — Гэта праўда, — усміхнуўся я. — Напраўду не раз хочацца нечага інакшага. — Мне — хоць бы тваё... — сказала Вікця, а пасля як спахапілася: — Занясі сваім гурочкаў... — узяла абедзвюма рукамі з кошыка гуркоў, запатрабавала, каб я разгортваў i падстаўляў сетку. — Нарасло процьму, дык вот i прадаць рашыла, капейку на што сабраць. Не крыўдзі... — нахмурылася, калі я загаварыў пра плату. — Ешце на здароўе... А сам прыедзь калі ў нашу Сенніцу, саўгас наш добры, багаты, — i напішаш нешта, i па радыё сваім зможаш сказаць добрае пра нас. Сазановіч цяпер я, на птушкаферме працую... Тады яшчэ болей пагаворым... — Паглядзім... — падзякаваўшы, усміхнуўся я, развітаўся i адышоўся. Калі пасля азірнуўся, дык убачыў, што Вікця не кліча да сябе пакупнікоў, a стаіць i з нейкаю журбою пазірае мне ўслед.
1976



Раздзел другі.
ПАВОДКА ПАЧУЦЦЯЎ
Нібы ўцякачка ад пагоні,
Да сэрца тулішся майго.
Ты ўжо ў каханні у палоне,
Яшчэ не зведаўшы яго.
Лазінкай кволай гнецца цела,
А прагны рот шукае мёд.
Ты б вырвацца яшчэ хацела,
Ды зацягнуў вадаварот.
Тэадор Шторм
(пераклад з нямецкай У. Папковіча)


Ксеня

Расказвае Васіль Д.



Тады я, узбуджаны i неўгамонны, паехаў у камандзіроўку на два дні раней, чым трэба было. Жонка прадчувала, што неспакой мой незвычайны, не хацела, каб я пакідаў дом нават на кароткі час, знаходзіла для мяне сотню ўсякіх клопатаў, ды я, разумеючы ўсё, але ў той жа час амаль ненавідзячы справядлівую жонку, настаяў на сваім. Я ўжо не мог не вырвацца са сталіцы, дзе мне да адчаю надакучыла амаль усё: работа, хатнія турботы, газеты, дзе глумілі «нацыяналістаў i нефармалаў» i ca слязамі пісалі пра былое «святое». Мне хацелася трапіць у незнаемы мне горад, да іншых людзей, з якімі не было яшчэ цяжару сустрэч, размоў i непрыязі да ix, урэшце, выйсці з кватэры з дарожнай сумкай у руцэ. «Ты імкнешся да жанчыны, — нарэшце сказала мне тое, што думала, жонка. — Едзь, гуляй, калі я i дзеці табе ўжо не самыя дарагія». «Еду!» — абурана адказаў я, хоць, калі выскачыў з кватэры i ехаў на метро на чыгуначны вакзал, адчуў пякучы сорам за свае паводзіны, за тое, што крыўджу жонку, добрую маці i гаспадыню, з якой нашьм дзецям, як кажуць, уежна i ўлежна. Праўда, ужо ў плацкартным вагоне, у паўкупэ, дзе я сядзеў толькі адзін, крыху паспакайнеў, настроіўся на даўгаватую дарогу, на сустрэчу з іншым, меншым горадам i з Ёю. Жонка мела рацыю: я хацеў пабачыцца з той, з якой яшчэ ні разу не пазіралі адно аднаму ў вочы, толькі даволі часта летась i сёлета размаўлялі па тэлефоне. Я зусім не ведаў, якая яна: высокая альбо нізкая, стройная ці нязграбная, вабная або непрыгожая. Зразумеў толькі, што яна недзе майго веку — пад сорак гадоў. Гэта значыць — у тым узросце, калі яшчэ можна захаваць свежасць i маладосць пачуццяў, нават больш — у гэты чалавечы век пачуцці ўжо не бяздумныя i сляпыя, а развітыя, могуць адгукнуцца на чыесьці шчырыя пачуцці ca сталай глыбінёю, якая ў маладыя гады яшчэ недасяжная. Спачатку мы з гэтай Ксеняй гаварылі толькі пра яе манаграфію (яна хацела выдаць яе кнігай, а мяне прызначылі быць рэдактарам рукапісу), а пасля паступова пачалі азнаёмлівацца як людзі. Яна зацікавіла мяне як суразмоўца, як чалавек-жанчына. Можа, i таму, што я ў гэты час, маючы ўжо неблагую пасаду ў выдавецтве, прыстойны на той час аклад, прыгодную для сям'і кватэру, — адным словам, пры сваім дабрабыце нібы апамятаўся: ці не запыніць свой імклівы бег i пачаць жыць іначай? Я яшчэ i да нефармалаў адчуваў: не зусім так i не тое раблю, мая кандыдацкая па гісторыі амаль нічым не лепшая за іншыя кандыдацкія i доктарскія, у ix зусім мала навукі, амаль адна, як можна сказаць на зэкаўскім жаргоне, туфта — фальш i фальсіфікацыя. Трэба ўсё рабіць нанова. I галоўнае, шчыра ды праўдзіва. A калі стала сорамна за тое, за што набыў кар'еру i заробак, кілзанула i іншае адчуванне: ты пражыў ужо сорак гадоў, але i ў сваім, асабістым, мабыць, жыў не так, але жыццё не чакае, калі ты разбярэшся, як трэба жыць, а шпарка праносіцца побач, усё адчувальней выяўляючы, што ў цябе ўсё менш i менш здароўя ды сілы. Да ўсяго гэтага, скажу шчыра, мяне начала стрэмчыць яшчэ адна рэч, пра якую я не толькі нікому не мог сказаць, але намагаўся нават не думаць сам. У свой час я даволі выпадкова, пашкадаваўшы, ажаніўся са старэйшай на дзесяць гадоў дзяўчынай. Яна, мая жонка, была цнатлівая i, як казаў ужо, гаспадарлівая. Першы час мы жылі дружна, ніяк не заўважалі розніцы ў нашых гадах, але пазней, калі ёй мінула за сорак, а мне наблізілася да трыццаці, усе вакол i мы таксама пачалі адчуваць гэта. Далей мы ўжо не святкавалі яе юбілеі — сорак пяць i пяцьдзесят гадоў; жонка, ведаючы, што паміж намi няма ранейшай інтымнасці (калі я, бывала, гарэзаваў, расштурхоўваў яе, яна ўжо вельмі не адгукалася, магла сказаць: «Які ты ненатольны. Я магла б ужо жыць i без гэтага»), што мой суцішак яшчэ зусім ненатуральны, што я на гулянках пачынаю цягнуцца да маладзейшых i прыгажэйшых за яе, дык вось яна нібы мякка i лагодна, але на самай справе чэпка пачала кіраваць мною. Адпрацаваў — ніякіх кампаній, адразу дадому, калі хочаш узяць чарку, калі ласка, кульні, я не хаваю, у бары ўсё ёсць; калі якія госці альбо паездка на дачу — толькі ўдваіх. Яшчэ я ўсё болей i болей пачаў адчуваць: яна ідзе наперадзе мяне ў жыццёвай развазе i ў разліку — нібы маці перад сынам. Усё гэта паволі начало прыгнятаць мяне, я пакутліва адчуваў: у мне не вырас, як след не выпрастаўся мужчына, гаспадар, я мушу толькі спраўджваць тое, што ўжо добра абдумала жонка. Душу маю яшчэ болей развярэдзіў знаёмы, старэйшы гадамі паэт. Калі аднойчы мы стаялі з ім каля аўтобуснага прыпынку i нязмушана гаварылі пра жыццё-быццё, я не вытрываў i заўважыў: «Колькі ў Мінску прыгожых жанчын!» Той, глыбакадумна ўздыхнуўшы, адказаў: «Пачакай, у маім узросце ты ўбачыш, што ix, маладых i пекных, вельмі шмат. А заадно зайздросна падумаеш: «А ix жа хтосьці кахае i галубіць!» Што да нашага з Ксеняй знаёмства, дык яно пачалося з яе. Яна не толькі званіла мне наконт кнігі, але, маючы вольную часіну паміж лекцыямі, магла абзыўнуцца i зусім нечакана: «Як жывеш, Васіль? Выбачай, але мне хочацца пачуць твой голас, пагутарыць з табою». З гэтых яе частых тэлефонных званкоў я хутка ўведаў амаль пра ўсё, што дзеецца ў ix на кафедры i ў інстытуце, хто яе прыяцель i вораг, пра мужа i дзяцей. Да слова, яе муж — дырэктар маторнага завода, уладны i жорсткі, але гулюн; Ксеня ненавідзіць яго, жыве з ім дзеля дзяцей, хоць пакуль што вялікага шчасця ад ix не мае: дачка зарана, у семнаццаць гадоў, зацяжарала, выйшла замуж за такога ж юнага, як i сама, а праз год развялася, сын-школьнік трапіў у абы- якую кампанію, праз яго яе літаральна замучвае міліцыя, ёй прыходзілася ўжо разы два выбаўляць яго ад турмы. Так вось, па тэлефоне, мы амаль за год сталі незнаёмымі знаёмцамі i сябрамі. Па яе шчырасці i ў той жа час хітраватасці, па нясмеласці i дзёрзкасці, па меланхалічнасці i ажыўленасці я зразумеў: жанчына яна жвавая, хуткая на смех i на слёзы i, мабыць, ахвотніца да мужчынскай балбатні i ласкі. На днях я пазваніў ёй сам: віншую, ёсць карэктура тваёй кнігі. «Васілёк, дзякую, цалую, — усцешылася яна, а пасля нечакана запрасіла: — Слухай, прыедзь на канферэнцыю на дні два раней. Убачым адно аднаго, пасядзім-пагаворым, а то i гульнём добра». Я, паўтару яшчэ, загарэўся, панёсся. Меў рацыю паэт Максім Багдановіч: Ёсць адна толькі мудрасць жыцця i яе я шаную; Вось што кажа яна: Калі хочаш праўдзіва ты жыць, дык пей чару любую, Але толькі да дна. Я, канечне, дагэтуль не «піў да дна», але цяпер мне захацелася прыгубіць болей... ...Цягнік дацягнуўся туды апоўдні. Я ўзяў свой партфель, букет кветак i рушыў на сыры, але без снегу, студзеньскі перон, з яго — у мокры i халодны ад цэменту i белай пліткі падземны пераход, а ім — на прывакзальную плошчу, пільна ўзіраючыся на сустрэчных жанчын: хто ж з ix яна, гэтая загадкавая Ксеня? Ды ніхто з гэтых жанчын нікога не сустракаў. Выйшаўшы з падземкі, я паўзіраўся вакол: адразу за шклянымі дзвярыма паходжвалі маладыя цыганкі ў яркай апратцы i выбіралі тых, да каго можна прычапіцца i ўзяць здабычу, воддаль, на жалезным бардзюры, звесіўшы ногі, сядзелі таксісты ў аднаго фасону куртках i фуражках, смела, нават нахабна выцікоўвалі патрэбных пасажыраў, найбольш кладучы вока на загарэлых i абчапляных валізкамі ды клункамі людзей з поўдня, a калі бачылі просьбу ў іхніх позірках, дык тут жа саскоквалі на дол i задаволена паціралі рукі: «Куда, шэф, нада?» Я затрымаўся пры вакзале, паворочаў галавою — сярод тых, хто быў паблізу, каля цётак-прадаўшчыц у белых халатах за скрынкамі з калёсікамі i каля кіёскаў-буфетаў таксама не было той маладзіцы, якая чакала б госця. Праз некалькі хвілін пасажырскі натоўп разышоўся, з новых людзей я застаўся адзін. Стаяў i пазіраў на замглёны ў бясснежную зіму горад, па бліжэйшых вуліцах якога цяжка паўзлі аўтобусы i тралейбусы, шнуравалі грузавікі i борздка бегалі легкавікі, сюды-туды сноўдаліся людзі, i адусюль гучэла паўруская, паўбеларуская, з палескім акцэнтам мова — мова якраз гэтага горада, дзе тутэйшы люд амаль чарнявы. Мабыць, праз паўгадзіну мне надакучыла падпіраць вакзальную сцяну; я збіраўся падацца ўжо ў недалёкую гасцініцу i ўладкавацца ў ёй, як згледзеў: з тралейбуса, што падпоўз амаль да самага вакзала, выйшла жанчына i не пайшла спакойна, як усе, а падняла галаву, агледзелася i, выхапіўшы позіркам мяне — гэта значыць таго, хто чакае i нудзіцца, — імкліва памкнулася сюды. Падышоўшы, крыху схіліла галаву i ўсміхнулася: — Васіль Данілавіч? — Васіль, — я таксама крыху схіліўся. — А я — вашая аўтарка, Ксеня Адамаўна, альбо Ксеня, — гарэзна прамовіла i падала руку ў чорнай пальчатцы. Спачатку я паціснуў, а пасля паўжартоўна адгарнуў краёк пальчаткі i пацалаваў руку — ужо не зусім маладую» але, як адчувалася, дагледжаную, а пасля падняў вочы i агледзеў яе: Ксеня, як выходзіць, невысокая, мне па плячук, не поўная, але i не танклявая, яркая бландзінка з блакітнымі вачыма, з расцвілай, але ўжо затухаючай красою; раней, летам, мабыць, добра загарэлая пад паўднёвым сонцам, а цяпер крышку з пабляклым сонечным налётам, пад заліхвацкім чорным капелюшом, у скураной чорнай куртцы з белымі металічнымі заклёпкамі, у чорнай спадніцы i прыгожых чорных ботах на высокіх абцасах. Калі прыгледзеўся лепш, заўважыў: на яе твары зашмат пудры i памады. Вочы жвавыя, нос дзёрзка задзірысты. — Ну — што? — усміхнулася. Цёпла, але смела, а то i з жартам. — Старая я ўжо? Не спадабалася? Хоць я, як казаў, быў ужо не маладзён, але ад такога бойкага запытання крыху разгубіўся. — Вельмі прыемна пазнаёміцца, — адказаў я, адпускаючы яе караткаватую i лёгкую руку. — Выбачай, — сказала яна, — ехала на машыне, а яна сапсавалася. Выклікала свайго майстра, а сама дабіралася сюды на гарадскім транспарце. Так што не думай, што наўмысна запазнілася, набіваю сабе цану. Што ёсць, тое ёсць: ты — сталічны гусак, а я ўсяго толькі правінцыйны верабей. Праўда, напачатку, чуючы твой голас па тэлефоне, слухаючы, як ты мудра разважаеш, я ўяўляла: ты — нізкі i лысы кансерватар. Ажно ты — відны мужчына. Ты павінен падабацца жанчынам. — Калі ласка, гваздзікі, — падаў ёй букет. — Дзякую. Да ўсяго яшчэ, бачыш, i добра выхаваны, — узяла кветкі, зноў схіліла галаву. — Хораша ўразіў. Люблю такіх мужчын. Але... Якую жадаеш праграму? — Перш-наперш, як кожны камандзіровачны, хачу ўладкавацца ў гасцініцы. А пасля — да тваіх паслуг. — Да ўсіх? — какетліва нахіліла ўбок галаву. — Да ўсіх. — Добра, — задаволілася. — Хадзем. Крочачы ў гасцініцу, я ўяўляў, што будзе наперадзе: уладкуюся, а пасля мы педзем да Ксені, дзе мяне сустрэне яе нібы кампанейскі, а на самай справе няшчыры муж, мы пасядзім, вып’ем, пагутарым пра тое, што могуць гаварыць незнаёмыя, але партэбные адно адному людзі, — пра надвор’е, пра палітыку, — а пасля я вярнуся ў гасцініцу, пасплю, назаўтра паблукаю па горадзе, а паслязаўтра мы зноў сустрэнемся з Ксеняй. Ужо на канференцыі ў іхнім інстытуце, дзе будуць маскоўскія, мінскія і тутэйшыя гісторыкі, а сярод ix i я — пасланец навуковага выдавецтва. Затым — банкет, пасля яго — на цягнік, i гайда дадому, да маёй абачлівай жонкі-апякункі, да смачна прыгатаваный ёю страў, да тэлевізара і да бялюткай халоднай пасцелі. Калі будзе ўсё якраз так, то мне не варта было рвацца сюды, бо такое «мы праходзілі ўжо», яно, як правіла, амаль нічога не дае i хутка забываецца. Як штосьці часовае і не зусім шчырае ды сур'ёзнае, пасля якога жывеш сваімі клопатамі. Але... Што загадваць? Цяпер іншы выпадак: мой падапечны аўтар — не мужчына, а жанчына. І жанчына вабная ды жвавая. У гасцінічным вестыбюлі, калі аформіў дакументы, я сказай Ксені: — Хадзем са мной. Я ўрачыста ўручу табе карэктуру. — Не, Васіль Данілавіч, — жвава абсекла яна мяне. — Я да мужчын у гасцініцу не хаджу. Уручай тут мне маё дзецішча. — Тут? У калідоры? — Тут. Віншаванні, падзякі, каньяк будуць пазней, — усміхнулася Ксеня. Паспрабуй вось зразумець яе: i адштурхоўвае, i заадно штосьці дакляруе. Я не настойваў, аддаў ёй таўставаты стос паперы тут, у вестыбюлі. — Гэта — маё? — па-дзіцячаму ўсклікнула яна, зачаравана гартаючы старонкі i пазіраючы на друкарскія адбіткі. — Палавіна люду на нашай кафедры лопне ад зайздрасці. Дзякуй! —Нечакана ды парывіста цмокнула ў шчаку i хуценька пальцам сцерла там след фарбы. — Ідзі, Васілёк, пакінь свой партфель i выходзь. Думаю, мой майстра хутка паправіць машыну i падгоніць сюды. Сёння я дзень i вечар прысвячаю табе. Крыху пазней, калі я вярнуўся са свайго асобнага нумара, мы выйшлі з гасцініцы і, сапраўды селі ў падагнаную ўжо Ксеніну машыну. У «Волгу». Ксеня паказала мне горад, звадзіла ў краязнаўчы музей, у толькі што адноўленыя царкву i касцёл, у знакаміты гарадскі парк, дзе ў падземным бары мы папілі кавы. — Ідзі, адпачні крыху ад мяне, балаболкі, — з мужчынскай зухаватасцю прывёзшы мяне зноў да гасцініцы, сказала яна. — У гадзін сем вечара мы сустракаемся ў вестыбюлі. — Убачыўшы мой запытальны позірк, загарэзіла: — Хочаш ведаць: куды паедзем? Дзе i як правядзём час? — Канечне, — адказаў я. — Не скажу. Гэта — мой сакрэт. Але, думаю, табе будзе добра. Я мусіў падпарадкавацца. Вярнуўся ў свой гасцінічны пакой, асвяжыўся вадой, крыху вольна паляжаў i каля сямі спусціўся ўніз, думаючы, што маёй гаваркой i, як здаецца, крыху мітуслівай гаспадыні не будзе. Але яна ўжо сядзела на выцертай гасцінічнай канапцы, чытала газету. Паколькі яна не сказала, на якой вуліцы яе дом, прыехала сюды сама, значыць, дадому не запрашала. Мабыць, не хацела хатніх турботаў, палічыла за лепшае звадзіць у рэстаран. Аднак я не ўгадаў. Калі мы выйшлі на двор, дзе ўжо гарэлі вулічныя ліхтары, а пры іхнім святле хораша церусіўся рэдзенькі снег, Ксеня адразу сказала свой сакрэт: — Паедзем да маёй лепшай сяброўкі. Бачачы, што я сумеўся ад таго, што трэба ехаць да незнаёмага чалавека, супакоіла: — Яна жыве адна. Да ўсяго выдатны чалавек. Мы з ёй як сёстры. Скажу шчыра, я не зразумеў, што i дзеля чаго Ксеня задумала ўсё гэта, чаму сабралася павячэраць са мной на кватэры адзінокай жанчыны? Назаўтра я прачнуўся даволі позна. Пасля ўчарашняй позняй гулянкі я адчуваў сябе добра, дык як толькі адплюшчыў вочы, убачыў у шчыліне сярод зацягнутых штор ужо яркае дзённае святло, пачуў звыклыя гарадскія гукі i шум, адразу ж успомніў усё да драбніц. Ксеніная сяброўка (недзе нашых гадоў, разведзеная, дачка яе вучыцца ў Мінску ў інстытуце) сустрэла нас у сваёй двухпакаёўцы вельмі прыязна. Калі мы зайшлі, нас ужо чакаў багаты стол. Але за ім былі мы не ўтраіх, неўзабаве сюды ўкуліліся яшчэ дзве Ксеніныя сяброўкі — як я потым зразумеў, тая згуртаваная кампанія, якой яны зрэдку сустракаюцца i бавяць свой вольны час, не дапускаючы сюды ні мужчын, ні іншых жанчын. Я трапіў сюды з-за міласці Ксені, галоўнай завадатаркі кампаніі. Сапраўды, Ксеня была душой нашай бяседы. Мала таго што была шыкоўная ў цёмнай доўгай сукенцы з глыбокім дэкальтэ, з яркім ланцужком караляў, дык яшчэ першая заводзіла размовы, жартавала, а пазней, калі прыгубілі крыху каньяку, i спявала. Адно, што трошкі бянтэжыла мяне, было тое, што яна чамусьці не толькі намякала, але i перабольшвала: мы з ёй больш чым знаёмыя, зусім блізкія людзі, увесь час натхняючы, каб я любаваўся ёю. Вярталіся з гасцей ужо апоўначы. На таксі. На лёгкім падпітку, зачараваны Ксенінай жвавасцю, я туліў яе да сябе. Яна, тут ужо раптоўна аспакайнелая, нават нібы стомленая, не адсоўвалася, але заціскала мае пальцы пад пахай, каб не бачыў ix шафёр, ды час ад часу прыемна казытала мне шчаку каўняром паліто i пышнай шапкай. Праўда, калі рука мая стала ўжо засмелая, Ксеня папрасіла: — Не трэба, Васілёк. Мы ж сталыя людзі. — Няпраўда. Мы з табой яшчэ зусім маладыя. Мне сёння вельмі прыемна, чуеш? — Я рада, што ты задаволены. — Я не пра тое, Ксеня, — шчыра прамовіў я. — Мне прыемна якраз з табой. Яна нібы не чула гэтага, перавяла гутарку на іншае: — Глядзі, якая цудоўная цёмна-белая ноч! Можа, нарэшце зіма стане снежная. — Для мяне цудоўная ты, — вёў сваё я. — Мы павінны сустрэцца яшчэ i заутра. — I ёй на вуха: — У гасцініцы. Чуеш? — Вадзіцель, — зноў нібы не пачула мяне Ксеня, — мне вось за той высокі дом. — Давай яшчэ паездзім, як ты кажаш, у цудоўную цёмна-белую ноч! — папрасіў я. Мне вельмі не хацелася разлучацца з Ксеняй. Аднак каля свайго дому яна тут жа пацалавала ў шчаку i борздка вышмыгнула з таксі: — Спакойнай ночы, Васіль Данілавіч. Я вам заўтра пазваню. Калі мы ад'ехаліся ад Ксенінага дома, малады таксіст дазволіў сабе пажартаваць: — Чаго не ўзялі з сабой? Красівая бабёнка! Далі б швейцару сотню — прапусціў бы... Я такой размовы з чужым чалавекам, які, відаць, нагледзеўся ўжо ўсяго, не падтрымаў. Цяпер вось, калі прачнуўся i ляжаў зусім цвярозы i зямны, мне было сорамна. За свае ўчарашнія захопленыя позіркі на Ксеню, за абдымкі i шэпты ў таксі. З гэтай няёмкасцю мыўся, снедаў у гасцінічным кафэ, купляў, а затым чытаў новыя газеты. Адчуваў: я — патрэбны для Ксені чалавек, але не больш. Яна нямала пастаралася, каб улагодзіць мяне як рэдактара яе кнігі, але як толькі я дазволіў большае, дык яна даволі нязмушана абсекла мяне. Я не ведаў, што яна скажа, калi пазвоніць мне. Бадай, будзе прыкідвацца, што між намі нічога не было глыбей за сяброўскія стасункі, будзе пра штосьці гаманіць, жартаваць, што рабіць ёй не зусім цяжка. Я не ведаў, як буду паводзіцца ў адказ. Што ні кажы, яна спадабалася мне, i я міжволі загарэўся зноў пабачыцца з ёю. Ксеня доўга не званіла. Абзыўнулася толькі пад вечар. — Гэта я, — голас яе быў бадзёры. — Як правёў цудоўную цёмна- белую ноч? — Дзякуй. Няблага. — А чаму не добра? — Было сумнавата аднаму пасля такога вясёлага вечара, — прыглушана, з адпаведным намёкам адказаў я. — Якраз пасля вясёлай успышкі патрэбен спакой, a часамі i добры смутак, — адразу ж астудзіла мяне Ксеня. — Але не адразу. Ва ўсім гэтым патрэбен плаўны пераход. — А ты, скажу шчыра, небяспечны. — Чаму? — Бач ты, яшчэ прыкідваецца, што нічога не разумее. — Дык у чым я небяспечны? — Нібы мяккі, далікатны, але настойлівы. Такія мужчыны, як ты, бываюць пераможцамі-сэрцаедамі. Я цябе пабойваюся ўжо. — Не бойся, я не людаед. Хачу вось бачыць, чуць цябе, — прамовіў яшчэ больш прыглушана i мякка. — Заходзь, калі ласка, у маю келлю. — Пакахаў? — усміхнулася. — Альбо толькі адчуў жаданне? — Ты жартуеш ці кпіш, а я сапраўды хачу пасядзець i пагутарыць з табой. Сам не ведаю чаму, але мне з табой легка i добра. — Што ж, — уздыхнула. — Мужчына ты ўплывовы i відны, не магу адмовіць. Іду. Праз паўгадзіны была ўжо тут, у цеснаватым асобным гасцінічным нумары. Зноў у новым уборы — у чорных боціках з раменьчыкамі i металічнымі спражачкамі, у боцікі былі запраўлены маладзёжныя джынсы, у пуховай куртачцы, пад вялікім чорным берэтам. Калі скінула куртку, дык засталася ў цесным сінім свэтарчыку, што хаваў яе шыю i нацягваўся на поўных грудзях. Калі павесіў у шафу адзенне, я прытуліў Ксеню. Яна рэзка ўскінула галаву, але падставіла трошкі патрэсканыя вусны. — Добры дзень, — тут жа адхілілася. — Кажаш, сумнавата пасля вясёлага вечара? — Сумнавата. — Тады трэба падняць настрой, — падышла да стала, паклала на яго сваю сумку i дастала адтуль пляшку каньяку, пачак цукерак. Села на крэсла, па-заліхвацку паклала нагу на нагу. — Закурыць дазволіш? — Калі ласка. — Ты вось мужчына, не курыш, а я смалю. — Па-свойму, гарэзна i ў той жа час прыязна пасміхнулася. — Часамі не абураешся, не зелянееш ад злосці на нас, кур... жанчын, што кураць? — Так i быць, куры. Закурыла. — Я, Васілёк, жанчына больш чым дзіўная, — прамовіла. — Прыйшла вось да цябе, да мужчыны, але мушу перасцерагчы: мы — сябры. Я люблю бяседы, люблю жартаваць i спяваць, люблю пакакетнічаць з вамі, рослымі i прыгожымі, але не больш. Чуеш? — Чую, — усміхнуўся я, сеў насупраць на ложку. — Значыць, адразу дамовімся: будзем піць, гаманіць, але ніякай спробы да шураў-мураў. 75 — Чаму ты гаворыш мне якраз пра гэта? Лічыш мяне разбойным донжуанам? — Кажу ж, — пыхнула ўбок дымам, — я перасцерагаю. Бо крыху ўжо ведаю вас, мужчын. Усміхніся, прыхіліся — а вы нас у пасцель... — I ўсе так? — пацвеліўся я. — Амаль. Значыць, па-добраму дамовіліся пра ўзаемапавагу? A калі так, адкаркоўвай, вып'ем за наша большае сяброўства. Калі крыху выпілі, яна змусіла мяне есці цукеркі, А сама зноў закурыла. — Ты, бачу, прыстойны чалавек, дык раскажу табе, пра што дасюль не гаварыла, — здаецца, заспавядалася. — Ты ўжо ведаеш: я свайго мужа ненавіджу. Зараз скажу — за што. Я, калі вучылася ў апошнім класе, закахалася ў аднаго маладзенькага i прыгожанькага курсанта-лётчыка! Ой, каб ты ведаў, як я ўтрэскалася! Свету не бачыла з-за яго, гатова была бегчы за ім на край зямлі! А як раўла, калі ён на мой ліст адказаў, што не можа са мной сябраваць, бо мае ўжо прыгожую, добрую дзяўчыну i думае з ёю жаніцца. Я яшчэ была юная, але ўжо глыбока па-жаночаму ўразілася: я, мабыць, не толькі не самая прыгожая, але i ўвогуле без красы. Іначай мяне не адштурхнулі б. Ад гэтай роспачы я яшчэ на першым курсе інстытута замуж выскачыла. На студэнцкім вечары ён, ужо старшакурснік, раз за разам запрашаў мяне танцаваць, а пасля прычапіўся: «Я хачу правесці дамоў самую прыгожую студэнтку нашага інстытута». Дазволіла. А пазней крыху, калі пачаў ухажорыць, прасіць стаць ягонай жонкай, дакляроўваць, што я ўсё жыццё буду для яго каралевай, згадзілася на шлюб з ім. Зусім хутка адумалася, убачыўшы, што цяжка жыць з чалавекам без кахання. Хацела развесціся, ды бацькі адгаварылі. У мяне такі характер, што я магла б настаяць на сваім, але паасцерагалася: раптам у хворай маці будзе інфаркт i яна пойдзе з-за мяне на той свет. Без кахання нарадзіла дачку, сына, а потым пачала ўхіляцца, каб не быць з ім блізкай. A калі ўведала, што ён завёў сабе цыпу, зусім адвярнулася. «А ты мяне не кахаеш, — спрабаваў апраўдацца ён. — Ты да мяне халодная...» — «Ну ж чорт з табою! — адказала яму. — Жыві як хочаш, але да мяне нават не дакранайся...» Павер, вельмі не пакутавала, што ён аддае свае ласкі не мне, а нейкай іншай. Не, я тады не думала быць манашкай, тады была я яшчэ маладая, гарачая, адчувала, што маю цела i што яно прагне мужчынскай пяшчоты. Але i яно, цела, i душа мая яшчэ драмалі, не разгарнуліся, як бутон маладзенькай ружы. Павяла туды-сюды галавою: дзе хто варты, у каго калі не закахацца, дык з кім можна стаць жанчынаю, адчуць тое, што адчуваюць закаханыя шчасліўчыкі. Убачыла: ёсць мужчыны-хваты, ёсць мужчыны-сарамліўцы. Першыя адчуваюць усё з аднаго позірку i з паўслова, але не ўсім з ix можна даверыцца. Многія з ix адразу ж кідаюцца, як на лёгкую здабычу, але пастаяннымі бываюць нядоўга. Другія добрыя, шчодрыя душой, здольныя на глыбокае пачуццё, але баяцца самі сябе i ўсяго свайго лепшага. Быў i ў нас адзін такі на кафедры. Без званняў i тытулаў, не прыгажун, але працавіты, сумленны i прыемны чалавек. Падступаюся да яго, заводжу гутаркі пра гісторыю (не магу ж я, жанчына, узяць i сказаць: «Не жадаеце завесці са мной раман?!»), а ён, ідэаліст- прастак, не бачыць, чаго баба хоча, з захапленнем, нават з уюшанасцю талкуе мне пра новую, неабэцэдараўскую канцэпцыю ў гісторыі Беларусі... Некалькі тыдняў паслухала яго, хітаючы ў знак згоды галавою, а пасля пачала спакваля адыходзіць ад яго... А тут заявіўся ў нас новы выкладчык. Прыехаў ажно з Масквы, каб тут у нас, як лічыў, у глыбокай правінцыі, хутчэй абараніць доктарскую дысертацыю па камуністычнаму выхаванню працоўных (i пасля абараніў, быў у абкомаўскім актыве прапагандыстаў). Ён з першага нашага знаёмства як рэнтгенам прасвяціў мяне, пачаў ліпнуць. Я адчула, што ён за птах. «Ладна, — думаю, — хлюст ты, на добры толк цябе не трэба падпускаць на пушачны стрэл, але, так i быць, станавіся палюбоўнікам. Зрэшты, з такімі амурнічаць лягчэй, чым з сур'ёзнымі людзьмі. Толькі, дарагі, прыйдзецца табе папахадзіць вакол мяне, уюном павіцца, пакуль я лягу з табою». I, злыдзень, павыгінаўся i папрасіў! Карацей, аддалася яму. Мужчына як мужчына, нічога незвычайнага. Можа, нейкі час гуляла б з ім — не для душы, толькі для цела, цярпела б яго пашлаватасць, каб не пачаў падбіваць мяне не на «дзедаўскае», а на «сучаснае» каханне, змушаць, каб я рабіла тое i тое... Не. На гэта пайсці я не магла. Не згадзілася больш i сустракацца з ім. «Ты — распуснік i мярзотнік, — так i сказала яму, — ганьбіць сябе як жанчыну, ганьбіць сваё пачуццё не буду». Сказала — зрабіла. Але гэта не толькі абурыла мяне. Яно выклікала ў мяне непрыязь да ўсіх мужчын, i я пачала паволі глушыць у сабе ўсё жаночае. I заглушыла. Я магу жыць без мужчыны. Верыш? Я змаўчаў. Мяне ўразіла Ксеніна шчырасць, шчырасць жанчыны, якая зведала ў жыцці вялікія душэўныя ўзрушэнні, ды яшчэ здзівіўся: свет вялікі, шмат у ім люду, мужчын i жанчын, у кожнага з ix усё сваё, але тое-сёе нібы паўтараецца. Гадоў пяць таму я з дзесяткам іншых сваіх супрацоўнікаў паехаў у падшэфны калгас на сенакос. Сярод нас былі пажылыя i маладыя, сямейнікі i вольныя птахі. Адным словам, там я нават нечакана для сябе сышоўся з малодшым рэдактарам з суседняга аддзела, з Сімай — на гадоў дзесяць, а то i яшчэ болей маладзейшай, замужняй, не красуняй, але i не брыдкой, паўнаватай i, здавалася, ціхмянай маладзіцай. Мала-памалу мы з ёй зблізіліся. Першы раз яна аддалася мне так, як звычайна аддаюцца жанчыны, спадабалася, i я падумаў, што якраз яна будзе мая каханка, з ёй буду мець тое, чаго яшчэ не меў. Але другі раз (а мы з Сімай удваіх былі позна вечарам каля возера), як толькі яна скончыла свае страсныя охі i ахі, нечакана смела i настойліва павяла мяне зноў у ваду, сама памыла з мылам, вывела на бераг, выцерла, свядома зноў узбуджаючы мяне, а пасля... як толькі што казала Ксеня, пачала спакушаць на «сучаснае» каханне... Я ашаламіўся, што ў яе няма ніякага сораму, усё ў маёй душы паўстала супраць бессаромнасці, i я груба адштурхнуў яе. «Дурань! — авечачка накінулася ваўчыцаю. — Ты — дужы мужык, але мала цяміш, што i як павінна быць паміж мужчынам i жанчынаю! Ты хочаш любові, кахання, а трэба хацець сексу! Я магу навучыць цябе, i ты станеш майстрам, будзэш мець поспех у элітных слаях грамадства! » «I гэтак ты жывеш з мужам? — запытаў я. «Гэтак, — прызналася. — I я, i ён без комплексаў». Як i Ксеня, я не пачаў вучыцца таму, супраць чаго бунтарыла душа. Але цяпер не сказаў Ксені, што i я зведаў тое, што i яна. — Я, Васілёк, люблю мары, уяўленні, нават ілюзіі, — зноў падала голас яна. — Інтэлігенцкая, нават эстэцкая гамана мне цікавей за сувязь з мужчынам. — Усміхнулася, з чорцікамі ў вачах. — А ведаеш, чаго я цябе да сябровак патарабаніла? — Хто можа ведаць цябе, такую загадкавую. — Загадка, Васілёк, тут простая. Яны ж, мае сяброўкі, ведаюць: я са сваім не жыву як жонка. Ведаюць i іншае: новых раманаў не заводжу. Час ад часу спрабуюць вярнуць ува мне жанчыну, раяць якога-небудзь хахаля. Я — толькі не. Дык вось, каб не лічылі мяне непаўнацэннай, я ім цябе i прывезла: глядзіце, зайздросьце, які ў мяне відны каханец! Не з перыферыі, а са сталіцы! Так што ты, Васілёк, выратаваў мой жаночы гонар! Скажу шчыра, гэта не зусім мне спадабалася. Цяпер я зразумеў: Ксеня ўчора вечарам калi не вадзіла мяне за нос, дык гуляла ў свае гулі. Я, канечне ж, насупіўся. — Ты пакрыўдзіўся? Я не адказаў. — Пакрыўдзіўся? — перапытала яна, паклала руку на маю, гарэзна зазірнула ў вочы. — Не трэба. Я абы-каго ім не паказала, бо яны, хітрыя, адразу ж разгадалі б мой падман. Мы сёння перазвоньваліся: ты ім вельмі спадабаўся. Сталасцю i сур'ёзнасцю. Адчуваючы, што цяпер якраз той момант, калі можна дазволіць такую-сякую вольнасць, я паціснуў яе руку, i яна згадзілася патрымаць яе ў маёй далоні. Пазіраючы вочы ў вочы, я прыцягнуў яе да сябе i прыпаў да яе вуснаў. Яны, пахкія памадай, цыгарэтным дымам, раскрыліся, але былі халодныя. — А ты ўмееш цалавацца, — адхіліўшы мяне, зусім спакойна прамовіла яна. — Дарэчы, ты ўжо дзед? Я табе расказвала пра сябе шмат, а ты вось пра сябе амаль нічога мне не сказаў. — Мае дзеці яшчэ халасцякуюць. — А я, як казала, бабуля ўжо. — Маладзенькая бабуля, — я падняўся, абышоў i моцна абняў яе, сціснуўшы далоньмі яе важкія грудзі. Нахіліў з крэслам i зноў прыпаў да яе вуснаў. Яна дала ix, але стрымана, а то, можа, толькі для прыліку, каб не пакрыўдзіць мяне. Хутка зноў выцерабілася, амаль загадала: — Сядзь. Давай забудзем, што мы жанчына i мужчына, давай пагаворым як сябры. Скажы вось мне, як ты жывеш са сваёй жонкай? Ты яе кахаеш? Канечне, яна мела права пра гэта запытаць: мне ж пра свайго мужа яна расказала нямала. Ды пасля майго прызнання ёй будзе відаць лепш, як паводзіць сябе са мною. — Я яе паважаю, — шчыра адказаў я. — Дык кахаеш ці не? — Я ж кажу: я яе паважаю. — Але ж для сапраўднай сям'і гэтага мала. Дарэчы, яна маладзейшая, старэйшая, твая равесніца? — Старэйшая за мяне на дзесяць гадоў. — Ясна, — прамовіла яна. — Тады я цябе разумею... У нечым мы з табой роднасныя. I я, i ты, мабыць, жывём найперш дзеля дзяцей. Праўда, толькі матывы ў нас розныя. Я змаўчаў, не хацеў больш нічога расказваць пра сваю жонку. — Давай яшчэ крыху вып'ем, — падахвоціла Ксеня. — Мне з табой вельмі добра. Мне здаецца: мы знаёмыя ўжо даўно-даўно, i ты для мяне надзейны сябра. Давай вып'ем на брудэршафт! Пераплялі рукі, выпілі каньяку. — Трэба змацаваць усё добрым пацалункам, — калі паставілі шклянкі на стол, сказаў я i змусіў яе падняцца. A калі яна паслухала, устала, я моцна прытуліў яе i ўжо ўпіўся ў яе вусны. Яна спрабавала адхіліцца, але я не адпускаў, разгараючыся ад таго, што адчуваю яе калені, грудзі, што мяне хмеліць водарны пах яе валасоў. Ды яна зноў вызвалілася, папрасіла: — Супакойся. Ты пераходзіш сяброўскую мяжу, парушаеш наша пагадненне. — Мы не проста сябры, — адказаў я. — Ты жанчына, я — мужчына. Я зачараваны табою, я не магу сядзець каля цябе спакойна, як статуя. У мяне па-маладому б'ецца сэрца, кружыцца галава, я хачу гаварыць табе пяшчотныя словы, лашчыць цябе. — Усё-такі я гаварыла праўду: i ты небяспечны, — баранілася яна. — Кажу ж, я не статуя, а жывы чалавек. Кажу ж, я прагну цябе. Яна давалася ў рукі, адказвала на пацалункі, але як толькі я пачынаў вызваляць яе ад свэтарчыка, з хваляваннем бачыць станік, пад якім поўніліся яе снежнай белізны грудзі, яна зноў i зноў рэзка адхілялася, папраўляла на сабе адзенне i, здаецца, ні кроплі па- жаночаму незапалымнелая, астуджвала мяне: — Вазьмі сябе ў рукі, Васілёк, Не змушай мяне згаджацца на тое, да чаго я амаль абыякавая. — Не веру, — гаварыў я, адчуваючы, што ўсё болей распаляюся i не магу не дабіцца свайго. — I ты не статуя, а жанчына. Нагаворваеш вось абы-што пра сябе. Праз хвіліну-другую акно было зашторанае; мы, з разутай ужо Ксеняй, апынуліся на ложку; я даў поўную волю рукам, а яна адчайна абаранялася, просячыся ўжо: — Не-не. Прашу: не трэба... Хочаш, я знайду табе прыгожую i страсную жанчыну? З кватэрай! — Мне не трэба іншая, — я ўжо не адступаў. — Мне трэба ты, толькі ты. — Ты дабіваешся свайго супраць маёй волі. — Няўжо я табе зусім не падабаюся? — Падабаешся, але... — Ксеня, шчырая i добрая жанчына, не адмаўляйся, будзь маёй, — задыхаўся ад барацьбы i страсці я. — Не. I не насільнічай, калі ласка. — Мы ж з табой абое не зусім шчаслівыя людзі, добра не ведаем, што такое каханне, — настойваў я. — Сам лёс збліжае нас, каб мы разам адчулі вялікі дар кахання i радасці. — Гэта — словы, што насачынялі пісьменнікі. Я не чытаю тыя мясціны, дзе яны пішуць пра «вялікі дар кахання i радасці». Няма гэтага. — Ёсць. Якое жыццё было без гэтага? Дык не трэба самім абкрадваць сябе, глушыць у сабе чалавечае, пачуццёвае i пяшчотнае. — Цябе можна аддаць пад суд. За спакусу, — Ксеня была па- ранейшаму разважлівая, не дазваляла скінуць з яе джынсы, але, здаецца, пачала ужо змагацца слабей. — Судзі, — прашаптаў я ўзнёсла, прадчуваючы блізкую перамогу. — Судом любові. — Нядобры ты... — паскардзілася i ў гэты ж час нават крышку прыпаднялася, каб быць без цеснаватых i каляных джынсаў. — Непаслухмяны... Упарты... Настойлівы... — Ды не магу ўжо я без цябе, — вёў сваё я. — Сам лёс зводзіць, каб мы былі разам. Я цябе даўно ўжо шукаў... — Я зусім не тая, — адказала яна, ужо дазваляючы лашчыць калені, сцёгны. — Тая. Толькі ты сама абы-што нагаворваеш на сябе, — прамовіў я і, адгарнуўшы свэтарчык, прагна прыпаў вуснамі да яе ў меру паўнаватага, вабнага жывата; Ксеня спачатку, здаецца, абурылася ад такога майго учынку, а пасля ўздыхнула, паднялася крыху i прытуліла мяне да сябе, дазваляючы, каб я стаў яе ўладаром. Аддаючыся, зноў уздыхнула: — Колькі гадоў ужо адбівалася ад мужчын, а табе вось саступаю ў першую ж сустрэчу. Ты, мусіць, зусім легка бярэш жанчын. — Павер, Ксенечка, я не донжуан, але не магу без цябе, — мабыць, крыху па-мужчынску эгаістычна я быў задаволены ад поспеху i заадно пачаў спрабаваць скінуць з яе свэтарчык. — Гэтага не трэба, — папрасіла яна. — Чуеш? Я ніколі i нікому гэтага не дазваляла. Нават мужу. — А мне дазволь, — не адступаў я. — У цябе маладыя i прыгожыя грудзі. Дазволь прыласкаць ix. — Не сачыняй, — нібы не згадзілася, але перестала запыняць мае рукі. — Тугія i прыгожыя яны былі некалі. Цяпер яны вялікія i цяжкія. Яе грудзі, сапраўды, былі буйныя, ужо не стромкія, але ўсё роўна вабілі вока паўнатой i пяшчотнай белізною. — Гэта ж трэба так нагаворваць на сваю жаноцкасць!— прамовіў я. — Казак-разбойнік! Я, дагэтуль не спешчаны жаночай страсцю i ласкай, шаптаў Ксені, здаецца, самыя цёплыя i ўзнёслыя словы, быў пяшчотны, а яна была спакойная, ні разу не ўсклікнула, толькі заплюшчыла вочы ды лёгка сашчаміла на маёй шыі рукі. Пазней, калі ляжалі побач i я ўжо супакоіў трымценне, Ксеня, прыкрыўшы прасцірадлам грудзі, павярнулася i доўга пазірала мне ў вочы. — Расчараваўся? Я, як i кожны мужчына, адчуваючы ў такія хвіліны адменную няёмкасць, вытрымаў яе дапытлівы позірк, пагладзіў яе па распушчаных, даўгаватых, прыгожых яркаю жаўцізною валасах. — Гавары праўду, — папрасіла, але, здаецца, з не меншай, чым у мяне, няёмкасцю. — Я зусім не тая жанчына, якая табе трэба? — Жанчына як жанчына, — адказаў я i, можа, нават зусім натуральна. — Першы раз, мабыць, ва ўсіх не зусім так выходзіць... — Я не пра тое, — нявесела сказала яна. — Што да цябе, ты мужчына як мужчына... Ад цябе нармальныя жанчыны павінны быць у захапленні. А я, адчуў, была халодная, не магла адказаць агнём на твой агонь. Сорамна, але мушу сказаць: я не магу быць з мужчынам ва унісон, не ведаю, што такое, калі казаць мовай адпаведнай літаратуры, пік ды фініш... Дваіх дзяцей нарадзіла, але не адчувала таго, што адчуваюць многія жанчыны. — Ca мной зведаеш, — усміхнуўся я, схіліў яе на свой плячук. — Я ж таксама яшчэ многага не адчуў як мужчына, дык мы з табой разам амалодзімся... — Ты — слаўны, — цёпла прамовіла Ксеня. — Ты спадабаўся мне i па тэлефонных размовах, i тут, у першую нашу сустрэчу на вакзале. Была радая, нават шчаслівая, калi ты любаваўся мною ў гасцях у сяброўкі, калi прытуляў у таксі. Я засумавала без мужчынскай пяшчоты. Праўда, ідучы ў гасцініцу, вагалася: сустрэцца з табой тут альбо не? Мне хацелася пасядзець побач сам-насам, убачыць твае цёплыя позіркі, шчыра i даверліва пагаманіць. Але я адчувала: ты, здаровы i паўнацэнны мужчына, не задаволішся толькі гэтым, захочаш, каб я стала тваёй, i мне будзе цяжка засмуціць цябе. Не згаджуся — будзеш пакутаваць, згаджуся — вялікай радасці не адчуеш. Скажы вось шчыра: нам добра, што мы блізкія душой, але i табе, i мне цяжка, што я не падыходжу табе як жанчына? — Падыдзеш! — я гарэзна адкінуў убок прасцірадла, асыпаў пацалункамі яе шчокі, вусны, шыю i грудзі, зноў узбудзіўся. Цяпер яе пацалунак у адказ быў ахватнейшы, а плоць была не толькі падатная, але нібы нават спрабавала затрымцець. Ксеня, удзячная за маю пяшчоту, гладзіла далонню мне шыю i плечы, але зноў не страціла развагі, не адчула страсці, толькі пазней пяшчотна прамовіла: — Ты зусім стаміў мяне. Ты яшчэ малады i дужы. — I ты яшчэ маладая, — наўмысна пахваліў яе я. — Не, — адказала. — Я не ўмею, не магу кахаць як след. Я ж не маніла, гаварыла праўду: не падыходжу да кахання, нявартая палюбоўніца... — Быць не можа, каб я не ўваскрасіў у табе жанчыну! — знарочыста бадзёра сказаў я. — Мабыць, не. Такая ўжо мая планіда, — уздыхнула. — Не крыўдуй, калі больш не захачу быць тваёй. Павер, я не хачу расчароўваць цябе, глуміць у табе мужчыну. Кажу зусім шчыра: я магу пазнаёміць цябе з жанчынай, з якой ты зведаеш тое, чаго, мабыць, яшчэ не зведаў. Пажыві, пацешся жыццём i маладымі яшчэ гадамі. Я ж заўсёды i ва ўсім буду табе надзейным сябрам. — Я ж, Ксеня, не проста жадаю жанчыну, а тую, без якой не магу, — адказаў я. — Жанчына можа быць прыгожая, страсная, але калі яна не будзе шчырая i добрая, сапраўднага кахання з ёй не будзе. — Я ўсё разумею. Але я не магу ашчаслівіць цябе. Ёсць у прыроды няўдалыя асобіны. Я — адна з ix. Сама я з гэтым ужо змірылася, але засмучаць такога слаўнага чалавека i мужчыну, як ты, не хачу. Ужо не саромеючыся, прыўзнялася, паўлегла на мяне i ўзяла са стала цыгарэты. Я палашчыў яе рукі, грудзі, пакатую спіну. — Дзякуй, ласкавы мой, — пацалавала мяне ў шчаку. — Ты не супраць, я закуру? — Куры. Запаліла цыгарэту, пыхнула дымам i зноў стала звычайнай Ксеняй — гаваркой i гарэзнай. ...Я сустрака ўся з Ксеняй амаль год. Мы, бывала, сазвоньваліся, дамаўляліся сустрэцца ў яе горадзе альбо ў Мінску, падоўгу сядзелі ў гасцінічным нумары, патрошку смакавалі каньяк ці віно, гаманілі, былі блізкія. Ксеня ўжо не супраціўлялася, была даступная, нават спрабавала, як я адчуваў, тое-сёе імітаваць, але ў рэшце рэшт папрасіла: «Васілёк, кажу ж, ты скарб, толькі дурная жанчына можа адмовіцца ад цябе. Але я ніколі не стану такой, якой ты спадзяешся мяне ўбачыць. Дык панічна баюся ўжо: ты хутка адвернешся ад мяне. Як ад жанчыны, так i ад чалавека. Я не хачу, нават баюся гэтага. Я палюбіла цябе, як добрую душу, як сябра. А што да кахання, дык паслухай мяне, дай згоду пазнаёміцца з адной мілай жанчынаю. Я ж табе абы-каго не параю...» Не ведаю, можа, ты, мой слухач, не паверыш, што магло такое адбывацца паміж мужчынам i жанчынаю. Павер, было. Мы з Ксеняй перасталі быць каханкамі, хоць перазвоньваемся, зрэдку сустракаемся i цяпер. Думаю, яна не мае іншага палюбоўніка, аддае душу рабоце, дзецям i сяброўскай жаночай кампаніі, дзе гарэзуе i хораша спявае, я таксама іншай палюбоўніцы не завёў, здаецца, неблагі службовец i сем'янін. Я ні на кога не крыўдую, але часамі возьме i накоціць нечаканы смутак, а то i жаль: кроплі гадоў капаюць адна за адной, ix для цябе становіцца ўсё менш i менш, а ты так i не зведаў, што такое любоўны жар...

1991—1992


I свае, i чужыя
1



       Рэгіна ішла-ішла, а пасля міжволі зірнула ўверх: за белыя, што гурбы снегу, толькі па краях падсіненыя воблакі заплыло невялікае няяркае сонца i раптоўна ўзвіўся налётны дзьмухавей. Здаецца, прамчаўся, гонячы замець, па доле, ударыўся аб сцяну, падскочыў угору, засвістаў пад страхою, а пасля выскачыў на дах i змёў з яго сухі снег. Ён, сыплючыся з даху, лёгка падаў долу, церусіўся i выснежваў абкладзеную рудою пліткаю сцяну, высокую елку, рослага мужчыну ў чорнай пыжыкавай шапцы i ў чорным паліто. Ён стаяў паблізу дома i пазіраў на сваю руку — на гадзіннік. Як убачыла, што мужчына ад неўспадзеўкі ўгнуўся, ледзь не ўцягнуў у плечы шыю, Рэгіна развесялілася i ўсміхнулася, хутчэй пакрочыла да яго па рыпкім снезе. Яшчэ нядаўна яна адчувала стомленасць ад доўгай працы, ад непрыемнай спрэчкі са сваім мармытлівым намеснікам, але цяпер адразу ўсё — i стома, i спрэчка — забылася, з'явілася лёгкасць, тая сіла, вера, з якімі не толькі хацелася жыць, працаваць, але i ахватней верылася ў такое блізкае i такое няўлоўнае жаночае шчасце... Як толькі аціхнуў узвей, Сяргей зняў вушанку, строс з яе белы пух, рукаўкамі змёў снежны пыл з бабровага рыжаватага каўняра, азірнуўся — і, як згледзеў яе, вочы ды вусны яго кранула ўсмешка. Усміхнуўся і, здаецца, вельмі пахарашэў, хоць i так быў прыгожы мужчына. — Нарэшце бачу вас... — ён наблізіўся, хуценька цмокнуў у шчаку, ахаладзіў яе скронь настылай поўсцю абснежанай вушанкі. — Ну, добры дзень, радасць мая! — Здароў, Сярожка! — ціха сказала яна, падала руку, з радасцю адчула, як ён моцна сціснуў яе ў сваёй гарачай далоні. — Прабач, калі ласка, што запазнілася. У другі раз бяруся хоць на хвіліну, але прыходзіць раней... — Што ж, i гэта добра, — усцешыўся ён, не выпусціў яе рукі, i яны пайшлі поплеч. — Хоць калі трэба i ўзбунтавацца... — ён пацягнуў яе за руку i прытуліў да сябе. Рэгіна, прыхіляючыся, наўмысна дзюбнула яму ў шчаку раз-другі носам: я ж жанчына, маўляў, i мяне трэба разумець, a ўзбунтавацца не дазволю... — На нас жа глядзяць людзі, Сярожа, — потым прашаптала яна. — Ды не ў нашы гады так ужо гарэзнічаць... — Ну i няхай! — махнуў ён рукою. — Ніякі я яшчэ не стары, я закаханы... А закаханым усё можна... Хто скажа, што гэта не так? Хіба той, хто ніколі не кахаў... — Ладна табе, — яна ўзяла яго пад рукі, i яны — моўчкі, толькі ўсміхаючыся — паволі пайшлі па расчышчанай сцяжыне. У прасторным, выкладзеным бела-рудою пліткаю, светлым ад белых сцен i дзённага святла фае Сяргей памог ёй скінуць футра, падаў яго — доўгае, цяжкое — старому гардэробшчыку, распрануўся сам i ўзяў пададзеныя ленаватым гордым старым два нумаркі; Рэгіна за гэтую пару падышла да вузкага, але высокага люстэрка, аблямаванага чырвона-карычневым дрэвам з рознымі ўзорамі, паглядзелася. Спачатку, крышку адышоўшыся, зірнула на ладныя, як прыліплыя да ног, замшавыя высокія боты, а тады падышла ўжо бліжэй, узняла рукі i пачала папраўляць на галаве чорны парык, заадно i любавацца сваім прыгожанькім, як яна лічыла, тварыкам. I ў гэтую хвіліну ў люстэрка ўбачыла Сяргея. Убачыла не ўсяго, а толькі яго вочы, гарэзны позірк, ім ён, ловячы хвіліну, што яна падымала рукі i ўзнімала міжволі сукенку, акідаў яе з ног да галавы i, здаецца, лашчыў яе гэтым позіркам лепш рук ды ўсякіх слоў. Яна наўмысна пастаяла так яшчэ крышку, каб ён паглядзеў на яе з захапленнем, а пасля «грозна» паківала яму ў люстэрка пальцам: хіба можна так, бессаромнік?! — i павярнулася да яго. — Каюся... — пацвеліўся ён. — Больш не буду. — Ну-ну, так я табе i паверыла! — адказала яна i ўбачыла, што ён сёння ў новым чорным касцюме, белым світэры, загнутым пад барадою ў прыгожую складку. Яны падняліся па шырокай лесвіцы на другі паверх, дзе ў шырокай, як акінуць вокам, зале з высокімі круглымі калонамі, на баках якіх віселі гаршчочкі з кветкамі, было ўжо даволі шмат людзей. Падаліся ў «свой куток», дзе яны, ужо даўно дамовіўшыся ca знаёмай афіцыянткай Жэнечкай, сядзяць раз ці два ў тыдзень — калі сустракаюцца. Як праходзілі па цэнтры залы, дык i сустрэліся з невысокай маладзенькай Жэнечкай. Тая ў гэтую хвіліну несла паднос ca стравамі. Усміхнуліся ёй, прайшлі крыху i селі ў самым кутку, ля высокага фікуса, за невялічкі столік. На ім стаялі графінчыкі, чаркі — пасуда была для вока, каб трымаць столік для патрэбных людзей. — Прывітанне! — неўзабаве падышла Жэнечка, забрала ca стала графінчыкі, чаркі, занесла непадалёку на шафку, вярнулася адтуль з вазачкаю са складзенымі ў ёй салфеткамі, з дзвюма беленькімі сурвэткамі. Тут жа паслала ix перад імі на стале, паклала доўгае i вузкае, белае, з буйнымі сінімі літарамі — назвай рэстарана — меню. — Выбірайце па сваім гусце, а я зараз падыду, — сказала яна i адышлася, усміхнулася, як гадаючы: хто ж яны на самай справе? Брат i сястра, муж i жонка, жаніх i нявеста ці патаемныя каханкі? — Ты імяніннік, дык i выбірай... — усміхнулася Рэгіна. — А я пагляджу, які ў цябе густ... — З'есці смачна люблю, але гаспадарыць на кухні не. — Ведаеш, i я не лепшая... — прызналася Рэгіна. — Вельмі ж неяк крыўдна, што яна, гэтая кухня, забірае ў нас, жанчын, кожны дзень гэтулькі часу, цярпення... Вары, смаж, з'еў — мый пасуду i зноў пачынай тое самае: вары, смаж... Ды гадай: што ж сёння зварыць? Я сплавіла ўсе гэтыя клопаты на маму-пенсіянерку, даручыла ёй хадзіць у магазіны, стаяць у чэргах, а сама з вялікім задавальненнем за гэты час ці кніжку пачытаю, ці ў кіно схаджу. У наш век неяк i боязна многа часу сядзець у хаце, стаяць ля пліты ці мыць бялізну ў ваннай... Лепш ужо болей пасядзець у цырульні, схадзіць у кіно, у тэатр, з'ездзіць куды... Сяргей не паспеў ёй нічога адказаць: падышла Жэнечка. — Разумееш, Жэнька, ён сёння юбіляр, дык і прынясі што-небудзь лепшае, — з жартам сказала ёй Рэгіна. — Вшыстке бендзе ў пажондку! — усміхнулася тая і адышлася. — Ну, як табе на новай пасадзе? — Сяргей перамяніў гутарку. — Прыемна ці цяжка кіраваць? — Яшчэ не разабралася ... — паціснула яна плячыма, з любасцю пазірала яму ў вузкаватыя блакітныя вочы, у куточках якіх было ўжо крыху сталых маршчын. Ix ёй цяпер чамусьці вельмі хацелася пагладзіць пальцам, а то i пацалаваць — хоць яе на рабоце лічылі строгай жанчынай, але яна была не строгая, парою адчувала вельмі вялікія прылівы чуллівасці i пяшчоты. — Пакуль што няёмка, Сярожа, што начальнік над многімі сталымі людзьмі, маю большую за ўсіх плату. Няёмка, што равесніцы крышку зайздросцяць, а пажылыя недалюбліваюць: як гзта так, што не з ix каторую, a дваццацісямігадовую, не надта яшчэ ўмелую, як яны лічаць, бухгалтарку паставілі галоўбухам такога вялікага выдавецтва. Хоць людзі ёсць людзі: паставілі б на маё месца старэйшую —зайздросцілі б i ёй. Такія яны ўжо, гэтыя зайздроснікі... На мяне нават туды, — яна ўсміхнулася, паказала пальцам угору, — напісалі ананімку. Маўляў, разведзеная, a кіруе калектывам... Праўда, у мяне адтуль толькі далікатна спыталі, чаму я развялася... — Прывыкнеш, — усміхнуўся ён. — Пройдзе год, другі, дык i думаць не зможаш, як гэта ты магла раней без такой працы... Як я цяпер не ведаю, як гэта мог раней не быць галоўным канструктарам нашага заводзіка... — Праца мне падабаецца, толькі вось, можа, зашмат усякай пісаніны, — прамовіла Рэгіна. — Кліенты нашы — народ вучоны, са званнямі ды ўзнагародамі. Глядзіш на іх, вырачыўшы вочы, што ні чалавек, дык талент-выкапень! Адзін такі мілы барадаты дзядуля- ўдавец вельмі сімпатызуе мне: як толькі атрымае ганарар, дык цукеркі прыносіць, у рэстаран запрашае... — Ты глядзі! — Сяргей кіўнуў на яе пальцам. — Не пагляджу, што ён творац, геній, так трасяну ў рэўнасці, што не толькі згубіць свой талент... Я i ў наш касмічны век па-старамоднаму раўнівы... Трымайся лепш мяне — звычайнага служачага са звычайным акладам... — А я вось думала: а што, каб i пайсці замуж за гэтага дзядулю? «Волга», дача, кватэра люкс, жонка акадэміка, бібліятэка i яшчэ спецыфічная кніжка з кругленькай сумай... Колькі там яшчэ ён працыльгікае?.. Сяргей як разгубіўся ці праглынуў язык, бо нічога не адказаў. Толькі мармытнуў нешта, варухнуў вуснамі ды сціснуў ix з крыўдаю. — Не злуйся, раўнівец старамодны, — яна ўсміхнулася, пагладзіла яго па руцэ, што нервова застукала пальцамі на стале. — Я ж ніколі гэтага не зраблю... Адно, што саграшу ў думках... Вярнулася Жэнечка. Прынесла маленечкі графінчык каньяку, пляшку мінеральнай вады, па дзве талерачкі ca свежымі гуркамі i сухою калбасою, бутэрброды з чорнай ікрой. — Булён, эскалоп ды каву пасля, — сказала яна, ставячы ім стравы на стол. — Смачна вам есці i піць! — Дзякуем, — амаль у адзін голас адказалі яны. — Ну, мілы, за твае слаўных трыццаць годзікаў! — калі Жэнечка адышлася i Сяргей наліў у чаркі пітва, ціха сказала Рэгіна, пазіраючы то на рудую пахкую вільгаць у кілішку, то на пачырванелага ад хвалявання Сяргея. — Будзь i ў сорак, i ў пяцьдзесят гэтакі ж здаровы, шчаслівы, май вялікія ўдачы па рабоце i ніколі не забывай ды не пакідай аднаго знаёмага табе чалавека... — Дзякую! — усміхнуўся i ён. — Але давай толькі дамовімся, каб гэты знаёмы чалавек, з якім мы хутка будзем святкаваць гадавіну першай сустрэчы, таксама не забываў мяне, не меў больш ніколі такіх... ну, грозных думак у галаве... — Ён абяцае табе гэта... — усміхнулася, дакранаючыся да яго кілішка, Рэгіна. — Вось i добра, — узрадаваўся ён. — Мне болей нічога i не трэба. Яна плюснула яму раз-другі вачыма, ціхенька пацмокала вуснамі — маўляў, моцна-моцна цалуе яго. ...Як пасядзелі яшчэ, пагаварылі ды натанцаваліся, выйшлі адсюль яны не позна, але i не рана для яшчэ кароткага лютаўскага дня — сама згусцілася, паніжэла над горадам шэрае, як туманістае, неба, неяк жаўцеючы ад агнёў. Ля тратуараў i надта ля дрэў прычарнеўся снег; вакол пакрысе пачаў аціхаць, здаецца, няўмоўчны гарадскі шум, i таму ўжо добра чулася, як i далекавата на шырокіх вуліцах праходзілі аўтобусы ды тралейбусы. Тралейбусы гучна ляскалі падпоркамі аб дрот, бліскалі на стыках агнём, кідаючы долу яркія іскры. Падхапіўся, паціснуў марозік, пачаў шэрхнуць снег, што крышку прыадтаў за сонечны дзень. Але ўсё роўна неяк адчувалася, трывожыла душу няяснае пачуццё, што свяціла сонца, падалі ў зацішку з дахаў кроплі вады, што цяпер, нанач, загусцелася, правісла яшчэ маленькімі i тоненькімі ледзяшамі, што праталіўся снег ля нагрэтых камлёў дрэў, што мякка ўжо дымеліся стрэхі маленькіх дамоў, што стаялі між высокіх гмахаў, словам, трывожыла, што пара ішла да цяпла... Як гарачым, сухім летам прагнеш халоднай, снежнай ды мяцелістай зімы, гэтак такою вось зімою чакаеш вялікага святла, зелені ды сонечнага прыпёку... — Спыняем таксі i едзем... — лагодна сказаў Сяргей, тулячы яе ды моцна абдымаючы за спіну i, як толькі засталіся адны на вузкай цемнаватай вуліцы, пацалаваў яе ў куточак вуснаў. — Чуеш? — Не цалуйся на марозе... — усміхнулася яна. — I давай, мілы, пройдземся. Такі слаўны вечар! Хочацца некуды ісці i ісці, як да блізкага свайго шчасця... — Я вельмі хачу хутчэй быць дома... — ён шапнуў ёй у вуха перарывістым голасам, даткнуўся вуснамі да яе мочкі вуха, што яна аж уздрыгнула. — Вельмі хочаш хутчэй паехаць? — запытала яна крышку з какецтвам, бо хацела, каб ён гаварыў i гаварыў ёй пяшчотныя словы, туліўся, ад чаго ў яе заўсёды аж перахоплівала дыханне, крышку кружылася галава i на душы станавілася легка. — Вельмі! — шэптам адказаў ён, прыгарнуў да сябе, пацалаваў. — Паехалі тады хутчэй, міленькі... — ca згодаю прашаптала яна, адчуваючы, што ў яе чамусьці раптоўна аслаблі ногі, але на душы напраўду стала легка, шчасліва, як яна была ў якім харошым сне... 2 З ціхай вуліцы — праз не зусім шчыльна зацягнутыя занавескі на акне — струменілася ў цёмны i ціхі пакой ліхтарнае святло, рассявалася, ад чаго тут выстойваўся жоўты паўзмрок. Рэгіна, зусім ахмялелая, стомленая, але вельмі лёгкая, як зусім бязважкая, легла на Сяргееў смуглы плячук i пазірала яму ў твар, як не верыла ўсё роўна, ці тут яна, ці побач з мілым чалавекам, ці яны іменна зведваюць гэтакае шчасце, гадала, a ці паўторацца яшчэ калі такія цудоўныя хвіліны? Сяргей, заклаўшы рукі пад галаву, ціха i спакойна ляжаў побач, накрыўшыся па грудзі цёплай коўдрай, ледзь-ледзь прыкметна пасміхаўся, а пасля прыхіліў яе за шыю да свайго пляча i пагладзіў далоняю па спіне. Яна тулілася шчакою да яго грудзей, слухала, як там, аціхаючы, тахкае сэрца, i ўспамінала, нават не ўспамінала, а здаецца, усё яшчэ чула, што гаварыў Сяргей ёй, што сама з пяшчотаю шаптала. Чамусьці цяпер засаромелася, што была такая i што Сяргей быў такі. Заплюшчыла вочы, усміхнулася: вось такія яны абое... Але не хацелася ні пра што гаварыць, цягнула памаўчаць, паляжаць прытуліўшыся i нават ні пра што не марыць, а хутка заснуць. Каб i цяпер, i прачнуўшыся, адчуць сябе шчаслівай, адчуць, што зноў будзе наперадзе любімая работа, сям'я, зноў будуць такія вось жаданыя сустрэчы з Сяргеем... Рэгіна паляжала крыху, моўчкі пацешылася сваім шчасцем, а пасля пачала соладка драмаць, паглыбляцца ў нейкае салодкае, лёгкае i жаданае мроіва-цяпло, як неспадзявана, аж уздрыгнула, пачула рэзкі званок у дзверы. I Сяргей, які гэтаксама сонна ўжо дыхаў, падхапіўся, сеў, пачаў шукаць позіркам, дзе цяпер ляжыць поспехам скінутая кашуля. — Я пагляджу... — сказала Рэгіна, села, лёгка паваліла яго локцем на падушку, пасля азірнулася, прыкрыла грудзі коўдраю, з сорамам усміхнулася: — Не глядзі, пакуль не адзенуся. — Палэпала вольнаю рукою па коўдры, па нагах, абмацала там сваю беленькую сарочку, нацягнула яе праз галаву i, абхінаючы яе на клубы, перакулілася цераз яго, хуценька босая пайшла з пакоя ў калідор. Яна зрэдзь, надта ў астаткія месяцы, моўчкі ды з рэўнасцю пакутавала, што ў Сяргея, можа, ёсць яшчэ i другая жанчына. Да свайго былога мужа, за якога, здаецца, выйшла па каханні i з якім пражыла разам чатыры гады, ніколі не мела рэўнасці, хоць ён у апошнюю пару вяртаўся дамоў i за поўнач: яна душою адчувала, што ў яго няма жанчыны-каханкі, што ён i не імкнецца яе завесці, у яго толькі ёсць прагавітасць да гарэлкі, што губіла i яго, i сям'ю. А вось амаль непітушчага Сяргея раўнавала, не раз далікатна распытвала пра знаёмых яму жанчын, але ён, калі чуў яе гэтыя сумненні, у вернасці ёй не кляўся, толькі пасміхаўся i з усмешкаю ківаў галавою. «Эх, жанчыны вы, жанчыны!» — гаварыў ён. I гэта яе трывожыла: падумай, калі табе, жанчыне, мужчына гаворыць зашмат пяшчотных слоў, але неяк i насцярожвае, калі ён надта ж ашчадны на ix — ці не мае ён другой жанчыны? I вось нечаканы званок. Пра тое, што ён будзе, Сяргей дагэтуль нічога не гаварыў. Нешта трывожна ёкнула ў душы: гэта не суседка ці Сяргеева былая жонка, а гэта яна, тая таемная, грозная красуня суперніца! Рэгіна наўмысна ішла да дзвярэй з распушчанымі валасамі, босая, у сарочцы: няхай тая ведае, што тут лішняя, што тут яна, Рэгіна, свой чалавек, што яна так доўга шукала сваё шчасце, знайшла i так лёгка яго не аддасць. Уключыла ў калідоры святло, хутка i нервова адчыніла дзверы. У калідор напраўду зайшла дзяўчына. Маладая, прыгожая. Паштарка. — Вам тэлеграма, — сказала яна мяккім, прыемным голасам, здаецца, са здзіўленнем акінула Рэгіну позіркам. — Заходзьце, — ужо спакойна, нават з сорамам запрасіла Рэгіна, адступілася. Адчуваючы, як палаюць шчокі, узяла з паштарчыных рук самапіс- ку, блакнот, прыклала яго да сцяны i хацела хутка распісацца, але са- мапіска не пісала. Яна, чырванеючы, патрэсла яе i нарэшце распіса- лася. Узяла тэлеграму, зачыніла за паштаркаю дзверы i прыпынілася. «Татка віншую днём нараджэння твой Косцік». Рэгіна ведала, што гэты сямігадовы Косцік — Сяргееў сын. Ведала, што Сяргей вельмі любіць яго, сумуе па ім i дзеля гэтага нават мусіць бачыцца з былой жонкай. Hi раней, ні цяпер яна, Рэгіна, не крыўдавала за гэта: сама была маці — мела дачку, вельмі любіла яе, — дык спачувала Сяргею, ніколі не стаяла яму на дарозе, каб адвярнуць яго ад сына. I ведала, што ніколі i не стане. Праўда, Рэгіна ўсё ж з рэўнасцю падумала пра былую Сяргееву жонку: яна ў апошнюю пару просіць дараваць, хоча сысціся з ім, ужо згодна жыць на яго новую плату i, ведаючы, што ён любіць сына, стараецца гэтым як прывязаць яго да сябе. Вось i наўмысна такую чуллівую тэлеграму падаслала... Рэгіна паклала тэлеграму ля тэлефона i, не выключаючы святла, вярнулася ў пакой. — Хто прыходзіў? — папытаў Сяргей. — Угадай... — сказала яна, падняла з падлогі свой парык, падабрала — колькі абмацала ў паўцемені — заколкі, паклала ўсё гэта на стол, перакулілася цераз Сяргея на канапу да сцяны, зноў зашылася пад цёплую коўдру, прытулілася. — Суседзі? — Не. Не ведаеш? Ах ты, хітрун гэтакі, падманшчык! — i з жартам застукала па яго грудзіне кулаком. — Твая яшчэ адна знаёмая прыходзіла. Згледзела мяне — i ходу... Так што зараз я дам прачуханкі, a заўтра яна дасць... — Ну як яна табе, мая другая знаёмая? — ён не даў больш стукаць па грудзіне, злавіў яе руку i сціснуў у далоні. — Ну, нічога... Бадай, лепшая за мяне... — Не так, радасць мая, ты гаварыла б, каб ведала, што ў мяне ёсць яшчэ i другая... — усміхнуўся ён. — Так мільгнула б адгэтуль ды ляснула б дзвярмі, што яны i з завесаў зляцелі б... — Няўжо я такая... ну, такая ўжо злючка-калючка? — A хіба я гавару так? — усміхнуўся ён. — Я хачу сказаць, што ты вельмі... ну, надта ж шчырая, строгая... — Ніякая я не строгая, — ужо не жартам, а сур'ёзна адказала яна. — Я гэтулькі выпакутавала са сваім п'яніцам, гэтулькі пасля баранілася ад бабнікаў, што маю права на нейкае... А табе я ўсё аддаю: маладосць сваю, душу... Таму ніколі не дарую падману. Выйдзе так, што надакучу, дык не хітруй, а прызнайся — i я сама сыду з тваіх вачэй... — яна прамовіла так са шчырасцю i падумала: не дай бог, каб так выйшла. Сам ён, можа, добра не ведае, што значыць цяпер для яе, яшчэ нядаўна расчараванай ва ўсім жанчыны... — Тады i я шчыра, — ён усміхнуўся, але гэтая усмешка выйшла нейкая самотная. — Гаворыш вось так, мне ўсё гэта вельмі добра чуць, але... Але не хочаш, каб мы былі разам, былі муж i жонка... — A хіба, мілы, нам цяпер блага? — як здзівілася яна, зірнула яму ў вочы, пацалавала ix у куточкі. — Ці мы абманваем каго, прыносім некаму пакуты? Не, не абманваем. Мы вольныя людзі... Але не гулякі- адзіночкі, не эгаісты ды пустазелле нейкае... У нас жа ёсць дзеці: у цябе сын, у мяне дачка. Мы любім ix i зробім усё, каб яны былі шчаслівыя. — Але тваёй дачцэ я не бацька, а ты майму сыну не маці... Жывём паасобку, сваімі клопатамі. Толькі вось сустракаемся... — Я разумею цябе, мілы... — сказала цяпер Рэгіна, пагладзіла яго па дужым плячы. — I я дзеля нашага будучага, дзеля цябе магу радзіць сына ці дачку... — Але ўсё роўна не станеш маёй жонкай, не будзем жыць пад адной страхой? — самотна ўсміхнуўся ён. — Так лепш, мілы, — адказала яна. — Станем мы жыць пад адной страхой, як ты кажаш, дык хутка надакучым адно аднаму, пачнём бачыць адно ў адным кепскае, спачатку моўчкі пакутаваць ад гэтага, а пасля i папікаць... А так мы кожны раз будзем сустракацца, як у першы раз, развітвацца — як назаўсёды... Ці як надоўга... А нашы дзеці, наша работа, нашы мары пра сустрэчу, пра нешта светлае ў нашым жыцці дадуць нам паўнату, радасць... Нашай платы нам хапае, мне гатуе, мые мама, ты схадзі ў кафэ, бялізну здавай мыць... — Усё гэта так, — уздыхнуў ён. — Але нечага няма ў гэтым... Пакутліва, што жывеш, як дзік-бадзяга... — Мяне чакай, жыві гэтай сустрэчай... — A хіба я цябе не чакаю? Яшчэ як... Яны з хвіліну памаўчалі. — Ты пакрыўдзіўся, мілы? — спытала пасля Рэгіна. — Не, — адказаў ён. — Але ўсё ж хто прыходзіў? — Прынеслі сынаву тэлеграму з віншаваннем. Ляжыць ля тэлефона. Сяргей з хвіліну зноў памаўчаў, ляжаў, гладзіў яе па шыі. — Ідзі зірні, — ціха сказала яна, разумеючы, што ў яго цяпер на душы. Сяргей з падзякаю пацалаваў яе ў шчаку, устаў, накінуў на сябе кашулю i пайшоў у калідор. А яна, застаўшыся тут, чула, як ён крочыў, узяў тэлеграму i заціх. Пашкадавала, што, можа, недзе чытае i ў яго падрыгваюць рукі, а пасля падумала, што не лягчэй i ёй: i яна вось мусіла дзеля любімага чалавека ўцячы ад любімай дачкі. Яна засумавала па сваёй светлавалосай дачушцы-красуні, падумала, што вось гэтак, знябыўшыся, сумуе дома без Сяргея, імкнецца да яго... 1977 Алеся З расказу Міхася Я. Жонка, развітваючыся ў вагоне, i жартам, i ўсур'ёз паківала перад ягоным носам пальцам: — Глядзі, каб тут без мяне ніякіх шураў-мураў! Ён у адказ гэтаксама гулліва перасцярог: — Глядзі, каб там без мяне ніякіх шураў-мураў! — За мяне не хвалюйся, — запэўніла яна. — А ты за мяне, — ва унісон ёй прамовіў ён. — Я табе буду часта званіць. У любую хвіліну дня i ночы. — На жаль, — пахітаў галавой ён, — я не ведаю тэлефона твайго дома адпачынку. Пажартавалі, далі адно аднаму сямейны наказ; жонка паехала на поўдзень, a Міхась, бадай, упершыню за свае пятнаццаць гадоў сямейнага жыцця, застаўся дома адзін: сыноў яшчэ раней, на пачатку лета, калi скончылі вучобу ў школе, яны адвезлі ў вёску да ягонай маці. Першыя дні ён амаль не адчуваў сваёй нечаканай мужчынскай волі: як i заўсёды, рана падымаўся, рабіў гімнастыку, абліваўся вадой, лёгка снедаў і, уплішчыўшыся ў перапоўнены аўтобус, ехаў на завод у канструктарскае бюро, карпеў над чарцяжамі альбо біў лынды, разгадваючы красворды ці трацячы нямала часу на балбатню на розных патрэбных i пустых сходах, абедаў у заводская сталоўцы, а пасля рабочага дня вяртаў